Ο Federico Barocci(περ. 1533–1612) υπήρξε ένας σπουδαίος καλλιτέχνης του Μανιερισμού. Ο Μανιερισμός είναι ένα καλλιτεχνικό ρεύμα του 16ου αιώνα, που χαρακτηρίζεται από επιτηδευμένες πόζες και έντονη εκφραστικότητα, ξεπερνώντας τον φυσικό ρεαλισμό της Αναγέννησης.
Ο Barocci είναι γνωστός για την ικανότητά του να δημιουργεί ζεστά και αρμονικά χρωματικά αποτελέσματα. Πολλά από τα έργα του απεικονίζουν θρησκευτικές σκηνές, καρπό μιας ειλικρινούς και βαθιάς πίστης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η Γέννηση, η οποία φυλάσσεται στο Μουσείο του Πράδο στη Μαδρίτη.
Το έργο, που δημιουργήθηκε γύρω στο 1590, παρουσιάζει τη γέννηση του Ιησού μέσα σε ένα νυχτερινό περιβάλλον εξαιρετικής ομορφιάς, χάρη στην ποιητική και μυστικιστική του ατμόσφαιρα. Το φως που λούζει ολόκληρη τη φάτνη και πηγάζει από το κεφάλι του Βρέφους θυμίζει το ευαγγελικό χωρίο: «Ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον» (Ιω 1,9).
Το φως αντανακλά στον γαλάζιο μανδύα της Μαρίας, με τον οποίο τυλίγει το Βρέφος με μια χειρονομία πλήρης τρυφερής μητρότητας. Η Θεοτόκος γίνεται σύμβολο της ανθρωπότητας που αφήνεται να αγκαλιαστεί από τον Θεό, ο οποίος γίνεται μικρός και αδύναμος από αγάπη για εμάς.
Μέσα στη φάτνη διακρίνονται το βόδι και ο όνος, που αναγνωρίζουν τον Δημιουργό τους και του προσφέρουν τη ζεστασιά τους.
«Ἡ Μαρία γέννησε τὸν υἱόν της, τὸν ἐσπαργάνωσε καὶ τὸν ἀνέκλινε ἐν φάτνῃ» (Λκ 2,7). Ο Ευαγγελιστής Λουκάς παρουσιάζει τη Μαρία ως μια δυνατή και δραστήρια μητέρα, ικανή να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες με θάρρος. Τα σπάργανα αποτελούν σημάδι της αγάπης της Μαρίας και του Ιωσήφ, που φροντίζουν το παιδί με τρυφερότητα. Ο Ιησούς εμφανίζεται ως ένα πραγματικά αγαπημένο βρέφος, που ζει χάρη στην ανθρώπινη φροντίδα των γονιών Του. Ο Θεός θέλει να έχει ανάγκη από την αγάπη μας και μας ζητά να Τον φροντίζουμε.
Ο Ιησούς είναι τοποθετημένος πάνω στο άχυρο της φάτνης και προσφέρεται ως τροφή ζωής: «Λάβετε, φάγετε· τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου τὸ ὑπὲρ ὑμῶν διδόμενον» (Μτ 26,26). Στο κάτω μέρος του έργου διακρίνεται ένα σακί με ψωμί, που προαναγγέλλει το μυστήριο της Ευχαριστίας. Δίπλα του υπάρχει ένα καλάθι με φρούτα, σύμβολο της απλότητας και της φτώχειας του τόπου.
Η Μαρία, φωτισμένη από ένα διαγώνιο φως, γονατίζει μπροστά στο παιδί της και το κοιτάζει με αγάπη. Ο Ιησούς ανταποδίδει το βλέμμα και ανάμεσά τους δημιουργείται μια βαθιά οικειότητα. Σύμφωνα με τα πρότυπα της Αντιμεταρρύθμισης, η Παναγία προσκυνά και ατενίζει το Θείο Βρέφος: τον Θεό που γίνεται παιδί.
Η Μαρία απλώνει τα χέρια της σε μια χειρονομία υποδοχής. Μέσα σε αυτή τη στάση εκφράζεται όλη η τρυφερότητα που ρέει ανάμεσα στο βλέμμα της μητέρας και του παιδιού.
Ο Ιωσήφ υποδέχεται τους ποιμένες και τους καλεί να πλησιάσουν για να δουν το Βρέφος. Οι ποιμένες στέκονται στο κατώφλι και καλούνται να κάνουν μια επιλογή: να πιστέψουν ή όχι ότι αυτό το παιδί είναι ο Σωτήρας του κόσμου. Έξω από την πόρτα διακρίνονται πρόβατα, τα δώρα των ποιμένων — δώρα φτωχά, αλλά ειλικρινή.
Ο Federico Barocci ζωγραφίζει το έργο αυτό ακολουθώντας τις κατευθύνσεις της τέχνης της Αντιμεταρρύθμισης: χωρίς περιττές διακοσμήσεις, με απλές συνθέσεις, λιτούς εσωτερικούς χώρους, συγκινητικό φως που αναδεικνύει τα συναισθήματα και καθαρές, άμεσες εικόνες που μεταδίδουν το μήνυμα στον θεατή.
Το έργο μάς αποκαλύπτει το πρόσωπο ενός Θείου Βρέφους: ενός φτωχού και αδύναμου Θεού, ενός Θεού που εγκαταλείπει τη μεγαλοσύνη Του για να γίνει πλησίον μας, για να μας πει ότι δεν είμαστε μόνοι. Ενός Θεού που μας αγαπά και γίνεται μικρός, για να μας βοηθήσει να ανταποκριθούμε στην αγάπη Του.
Πηγή: Don Alessio Fucile, ειδικός στην τέχνη Blog Shalom
+ Ιωάννης Σπιτέρης
