Ο Martin M. Lintner είναι Καθηγητής Ηθικής Θεολογίας στην Ακαδημαϊκή Θεολογική Σχολή του Bressanone και Πρόεδρος της ATISM (Ιταλική Θεολογική Ένωση για τη Μελέτη της Ηθικής). Στην παρούσα συνέντευξη απαντά στα ερωτήματα του Giordano Cavallari σχετικά με το έγγραφο της Διεθνούς Θεολογικής Επιτροπής «Μεριμνώντας για τον κοινό μας Οίκο», και ειδικότερα σχετικά με το σημείο 2.3: «Μια τολμηρή διάγνωση: η αμαρτία κατά της κτίσεως και του Δημιουργού».
«Αγαπητέ κύριε Καθηγητά, θα θέλατε να εκφράσετε μια συνολική εκτίμηση για το έγγραφο της Διεθνούς Θεολογικής Επιτροπής σχετικά με τη φροντίδα της κτίσεως; Ποιοι είναι οι λόγοι, η επικαιρότητα, τα νέα στοιχεία, τα κενά…;».
Θεωρώ ότι πρόκειται για ένα σημαντικό έγγραφο, το οποίο, κατά τη γνώμη μου, σηματοδοτεί μια αλλαγή νοοτροπίας. Συγκεκριμένα, η σχέση μας με τη φύση, την οποία, υπό το φως της χριστιανικής πίστεως, ερμηνεύουμε ως δημιουργία του Θεού, έχει βαθύτατη θεολογική σημασία. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν αποτελεί μόνον κοινωνικοηθική πρόκληση, αλλά και θεολογική αναγκαιότητα.
Όταν η Εκκλησία αναλαμβάνει δράση υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος ή της προστασίας των ζώων, συχνά της προσάπτεται ότι συμπεριφέρεται ως «πράσινη ΜΚΟ», αντί να ασχολείται με τη σωτηρία των ψυχών. Το συγκεκριμένο έγγραφο αναιρεί αυτό το επιχείρημα.
Πώς, σύμφωνα με την πίστη μας, σχετιζόμαστε με τη φύση, νοούμενη ως κτίση και ως οικότοπος όλων των έμβιων όντων; Η διήγηση της δημιουργίας στη Γένεση 1 καθιστά σαφές εξαρχής ότι η δημιουργία συνίσταται στην πράξη με την οποία ο Θεός θέτει τάξη στο χάος, καθιστώντας δυνατή τη ζωή. Μέσα από τον ρυθμό της ημέρας και της νύκτας και των εποχών του έτους, μέσα από τον διαχωρισμό των υδάτων, του αέρα και της ξηράς, δημιουργούνται χώροι ζωής, οι οποίοι κατοικούνται από έμβια όντα. Εμείς, οι άνθρωποι, μοιραζόμαστε αυτόν τον χώρο με τα άλλα έμβια όντα.
Στην Laudato si’ (2015), ο Πάπας Φραγκίσκος είχε ως βασικό κίνητρο τις αρνητικές συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη για τους πληθυσμούς πολλών περιοχών του κόσμου. Η ηθικοπεριβαλλοντική προσέγγισή του βασιζόταν, επομένως, σε θεωρήσεις κοινωνικής ηθικής. Ωστόσο, έθεσε τα θεμέλια για μια βαθύτερη θεολογική θεώρηση της σημασίας της προστασίας του περιβάλλοντος, υπογραμμίζοντας την εγγενή αξία κάθε έμβιου όντος, το οποίο αντανακλά, εν μέρει, την αγαθότητα και το μεγαλείο του Δημιουργού. Το θέμα αυτό αναπτύσσεται περαιτέρω στο παρόν έγγραφο.
«…να νοηθεί η αμαρτία κατά του περιβάλλοντος κατά τρόπο ανάλογο προς εκείνον με τον οποίο διαμορφώθηκαν οι έννοιες της κοινωνικής αμαρτίας και των δομών της αμαρτίας»: μπορείτε να μας εξηγήσετε τη γένεση και τη σημασία αυτής της διατύπωσης;
Ο Άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄ καθιέρωσε τις εκφράσεις «κοινωνική αμαρτία» και «δομές της αμαρτίας» στην κοινωνική του διδασκαλία, από τη δεκαετία του 1980, προκειμένου να υπογραμμίσει ότι, τόσο ως άτομα όσο και ως κοινωνίες, ενεργούμε αναπόφευκτα μέσα σε πλαίσιο το οποίο ήδη χαρακτηρίζεται από αρνητικές επιπτώσεις στους ανθρώπους, στα ζώα, στα φυτά και στα οικοσυστήματα. Οι δομές αυτές είναι αποτέλεσμα εσφαλμένων επιλογών και καθένας από εμάς συμβάλλει στην παγίωσή τους. Επειδή η ανήθικη συμπεριφορά έχει πάντοτε, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, επιπτώσεις στους συνανθρώπους μας και στην κοινωνία, υπογράμμισε την κοινωνική διάσταση κάθε αμαρτίας.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι αρνητικές συνέπειες μιας εσφαλμένης ανθρώπινης συμπεριφοράς και των δομών της αμαρτίας δεν πλήττουν μόνον τους συνανθρώπους μας, δηλαδή τους ανθρώπους, και τις κοινωνικές δομές, αλλά και το περιβάλλον και, κατ’ επέκταση, τις συνθήκες ζωής τόσο των ανθρώπων όσο και των ζώων και των φυτών.
Κατά τη γνώμη μου, εδώ η έννοια της ευθύνης επεκτείνεται ορθά και με συνεπή τρόπο σε ολόκληρη τη μη ανθρώπινη φύση. Θεωρώ συνεπές και δίκαιο να ενταχθούν στις δομές της αμαρτίας και εκείνες οι συμπεριφορές και οι τρόποι δράσεως που αφορούν το περιβάλλον και έχουν αρνητικές επιπτώσεις σε αυτό, όπως η κλιματική αλλαγή.
«Αποκλείεται, λοιπόν, ή περιλαμβάνεται, και με ποιον τρόπο, η ατομική ευθύνη; Και, εάν ναι, ποιες θα μπορούσαν, κατά τη γνώμη σας, να είναι οι συνέπειες όσον αφορά τη διαμόρφωση της συνειδήσεως και τη μυστηριακή εξομολόγηση της αμαρτίας;».
Όταν μιλάμε για δομές της αμαρτίας, αναφερόμαστε πάντοτε και στα επιμέρους πρόσωπα. Όπως ορθώς τόνισε ο Άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄, οι δομές αυτές δεν είναι απρόσωπες δυνάμεις, αλλά αποτέλεσμα των αμαρτιών των επιμέρους προσώπων και των κοινωνικών θεσμών, οι οποίοι, με τη σειρά τους, αποτελούνται πάντοτε από ανθρώπους. Ταυτόχρονα, η αντιμετώπιση του ζητήματος των δομών της αμαρτίας αναδεικνύει ότι αυτές υπερβαίνουν τα περιθώρια δράσεως των μεμονωμένων προσώπων. Μέσα ακριβώς σε αυτή την ένταση βρισκόμαστε και κινούμαστε.
Η οικολογική αλλαγή πορείας και η οικολογική μεταστροφή που απαιτούνται πρέπει, επομένως, να πραγματοποιηθούν σε διάφορα επίπεδα, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Συχνά διαπράττουμε το σφάλμα να υποστηρίζουμε είτε ότι όλα εξαρτώνται από τη συμπεριφορά των ατόμων είτε ότι το άτομο δεν μπορεί να επηρεάσει την κατάσταση και ότι η πολιτική είναι εκείνη που πρέπει να αντιδράσει. Η αλήθεια είναι ότι απαιτείται αλλαγή νοοτροπίας σε κάθε επίπεδο.
Η πολιτική οφείλει, επιτέλους, να έχει το θάρρος και την αποφασιστικότητα να αποφασίσει και να εφαρμόσει το αναγκαίο θεσμικό πλαίσιο για μια οικολογική αλλαγή πορείας. Ταυτόχρονα, όμως, το άτομο δεν πρέπει να παραιτείται από τις ευθύνες του. Καθένας από εμάς θα πρέπει να αναρωτηθεί σε ποιον βαθμό ο τρόπος ζωής του επηρεάζει τους άλλους ανθρώπους και το περιβάλλον και να ενεργεί αναλόγως.
Η εξέταση της συνειδήσεως πρέπει, επομένως, να περιλαμβάνει και τη σχέση μας με το περιβάλλον. Πρόκειται, άλλωστε, πάντοτε για τις σχέσεις που συνάπτουμε ως άνθρωποι: με τον Θεό, με τον πλησίον και με το περιβάλλον. Ο Άγιος Αυγουστίνος υποστηρίζει ότι πρέπει να αγαπάμε και τις τρεις αυτές πραγματικότητες, αν και με διαφορετικό τρόπο. Μόνον τον Θεό πρέπει να αγαπάμε για τον εαυτό Του, ενώ τους ανθρώπους και τη φύση πρέπει να τους αγαπάμε επειδή μας οδηγούν σε βαθύτερη κοινωνία με τον Θεό.
Μέρος, λοιπόν, της εξετάσεως της συνειδήσεως πρέπει να είναι και η διαπίστωση του κατά πόσον χρησιμοποιούμε τη φύση και τη μη ανθρώπινη κτίση με σεβασμό προς την ομορφιά τους και την εγγενή αξία τους, ως δώρα του Θεού. Είναι, επομένως, ασφαλώς εσφαλμένο να τις θεωρούμε απλώς ως πράγματα που μπορούμε να χρησιμοποιούμε για τους δικούς μας σκοπούς.
«Σε κάθε περίπτωση, πώς θα μπορούσαν οι κοινότητες, ως τέτοιες, να εκφράσουν τη συνείδηση μιας τέτοιας αμαρτίας;».
Είμαι πεπεισμένος ότι ως Εκκλησία γενικότερα και ως εκκλησιαστικές κοινότητες ειδικότερα διαθέτουμε τεράστιες δυνατότητες να δράσουμε πολύ πιο αποτελεσματικά από ό,τι έχουμε πράξει μέχρι σήμερα για την ευαισθητοποίηση πάνω στο θέμα αυτό. Οι ενορίες, τα τάγματα, οι θρησκευτικές κοινότητες και οι Επισκοπές που διαχειρίζονται ακίνητη περιουσία μπορούν να δώσουν ένα θετικό παράδειγμα στον τομέα αυτό.
Η αλλαγή αυτή μπορεί να αρχίσει από την οικολογική διαχείριση των γαιών που διαθέτουμε, η οποία ακόμη πολύ συχνά αντιμετωπίζεται πρωτίστως με οικονομικά κριτήρια. Η αειφορία απαιτεί τη σύνδεση των οικονομικών παραμέτρων με τις κοινωνικές και οικολογικές ανάγκες και τη συνειδητοποίηση ότι η οικολογία αποτελεί τη βάση τόσο των κοινωνικών όσο και των οικονομικών αναγκών. Χωρίς οικολογία, χωρίς ένα υγιές και ακέραιο περιβάλλον, όλα καταρρέουν. Εξακολουθούμε να λαμβάνουμε πολύ λίγο υπόψη αυτή την αλληλεξάρτηση μεταξύ του κοινωνικού, του οικονομικού και του οικολογικού παράγοντα.
Οι δυνατότητες δράσεως είναι πολλές: μια ενορία, για παράδειγμα, μπορεί να καλλιεργεί κοινοτικούς λαχανόκηπους· μπορούμε να μειώσουμε δραστικά την κατανάλωση κρέατος κατά τα γεύματα, δεδομένου ότι η παραγωγή κρέατος στις σημερινές ποσότητες συμβάλλει σημαντικά στην υπερθέρμανση του πλανήτη και πρέπει να επανεξεταστεί και από την άποψη της ηθικής έναντι των ζώων.
Η φαντασία, εξάλλου, δεν γνωρίζει όρια. Οι ενορίες ή οι κοινότητες βάσεως θα μπορούσαν να οργανώσουν κοινή χρήση αυτοκινήτων (carpooling) από περισσότερα πρόσωπα που ακολουθούν την ίδια διαδρομή. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει επίσης η ανακαίνιση των εκκλησιαστικών κτηρίων σύμφωνα με οικολογικά κριτήρια, όπως επίσης και το γεγονός ότι τα εκκλησιαστικά κτήρια αποτελούν χώρους διαμονής και οικότοπους για τα ζώα. Στον τομέα αυτό θα μπορούσαν να ληφθούν πολλά μέτρα υπέρ του περιβάλλοντος και των ζώων.
«Το σημείο του εγγράφου σχετικά με την “αμαρτία κατά της κτίσεως” προκάλεσε την προσοχή ή την περιέργεια των “κοσμικών” μέσων ενημέρωσης. Δικαίως ή αδίκως; Σε ποιον απευθύνεται αυτό το έγγραφο;»
Η εμπειρία μου δείχνει ότι το έγγραφο Laudato si’ του Πάπα Φραγκίσκου έγινε δεκτό με πολύ μεγαλύτερη προσοχή και σοβαρότητα εκτός Εκκλησίας παρά στο εσωτερικό της. Ο Πάπας μίλησε κυρίως στην καρδιά εκείνων που ήδη εργάζονται για την προστασία του περιβάλλοντος. Η οικολογική μεταστροφή απαιτεί, όμως, αλλαγή στη συμπεριφορά μας. Ο Φραγκίσκος προσπάθησε προς αυτή την κατεύθυνση να υποδείξει και κίνητρα που αντλούνται από τη χριστιανική πίστη.
Ωστόσο, ακριβώς στο εσωτερικό της Εκκλησίας συνάντησε αντιστάσεις. Αυτό επιβεβαιώνει, εν μέρει, την προκατάληψη σύμφωνα με την οποία ο χριστιανισμός εξακολουθεί να θεωρείται ως θρησκεία που δεν αντιτίθεται σε μια εκμεταλλευτική προσέγγιση απέναντι στη φύση και στα ζώα. Ορισμένοι επικριτές προχωρούν ακόμη περισσότερο και μας κατηγορούν ότι εξακολουθούμε να νομιμοποιούμε αυτή την αρνητική προσέγγιση. Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη το γεγονός ότι ο «κοσμικός» κόσμος αποδίδει τόση προσοχή σε αυτό το έγγραφο, στο οποίο αντανακλάται σαφώς η αλλαγή παραδείγματος εκ μέρους της Εκκλησίας και της θεολογίας.
Το έγγραφο αυτό απευθύνεται ασφαλώς σε όλους τους ανθρώπους, αλλά ιδιαιτέρως σε εμάς τους Καθολικούς και τους Χριστιανούς, καθώς διευκρινίζει τα θεολογικά θεμέλια της οικολογικής μεταστροφής. Η οικολογική μεταστροφή δεν αφορά μόνον την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά και την ίδια την πίστη μας, όπως καθίσταται σαφές. Η αξιοπιστία της Εκκλησίας στα μάτια του «κοσμικού» κόσμου θα κριθεί επίσης από τον τρόπο με τον οποίο θα συμπεριφερθούμε στο μέλλον, τόσο ως εκκλησιαστική κοινότητα όσο και ως μεμονωμένοι πιστοί.
«Ποια θα μπορούσαν ή θα έπρεπε να είναι ορισμένα επόμενα εκκλησιαστικά βήματα;».
Η βαθύτερη θεώρηση της φύσεως ως δημιουργίας, η οποία παρουσιάζεται σε αυτό το έγγραφο, καθώς και η ηθική ευθύνη απέναντί της, μέχρι του σημείου να θεωρείται η οικολογικά εσφαλμένη συμπεριφορά ως αμαρτία, πρέπει να εφαρμοστούν τόσο στη διδασκαλία όσο και στην πράξη.
Θεωρώ ότι το θέμα αυτό πρέπει να καταλαμβάνει μεγαλύτερο χώρο στο κήρυγμα, όχι μόνον κατά την «Εποχή της Δημιουργίας», από την 1η Σεπτεμβρίου έως την 4η Οκτωβρίου, αλλά καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, και ότι πρέπει να αξιολογούνται και να υλοποιούνται πρωτοβουλίες σε τοπικό επίπεδο, ορισμένες από τις οποίες ανέφερα προηγουμένως.
«Τα ζώα αποτελούν σημαντικό μέρος της κτίσεως, και αυτό μαρτυρείται και από το γεγονός ότι έχετε ασχοληθεί με την ηθική τους. Ωστόσο, στο έγγραφο αυτό μου φαίνεται ότι γίνεται ελάχιστη ή και καθόλου αναφορά στο ζήτημα. Τα ζώα δεν αποτελούν άραγε σημαντικό μέρος εκείνων εναντίον των οποίων στρέφεται αυτή η αμαρτία;»
Θεωρώ ότι το γεγονός πως το έγγραφο αναφέρεται στα ζώα σε διάφορα σημεία, ιδίως στις βιβλικές ερμηνείες των κεφαλαίων 1 και 2 της Γενέσεως και της εντολής του Σαββάτου, σύμφωνα με την οποία και τα ζώα πρέπει να αναπαύονται το Σάββατο, αποτελεί ένα βήμα προόδου. Συνολικά, όμως, συμφωνώ απολύτως μαζί σας ότι η ηθική ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στα ζώα στον σημερινό κόσμο εξακολουθεί να υπογραμμίζεται ανεπαρκώς.
Αυτό αφορά την εκτροφή των ζώων που προορίζονται για παραγωγή τροφίμων και τις τεράστιες εκτάσεις γης που απαιτούνται για την παραγωγή των ζωοτροφών τους, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί πολύ αποτελεσματικότερα για την καλλιέργεια φυτών που προορίζονται για την ανθρώπινη διατροφή.
Αφορά επίσης την ευθύνη μας απέναντι στα άγρια ζώα, από τα οποία συνεχίζουμε να αφαιρούμε τους φυσικούς τους οικότοπους μέσω της αποψιλώσεως των δασών και της εκμεταλλεύσεως της φύσεως για αναψυχή, αθλητισμό και τουρισμό.
Αφορά ακόμη τα ζώα που χρησιμοποιούνται στην ιατρική και στρατιωτική έρευνα. Και αφορά τα ζώα συντροφιάς, τα οποία για πολλούς ανθρώπους επιτελούν σημαντική κοινωνική λειτουργία, αλλά συχνά μετατρέπονται και σε υποκατάστατο ανθρώπινων σχέσεων, εγείροντας σημαντικά ηθικά ζητήματα.
Ελπίζω ότι τα μέλη της Διεθνούς Θεολογικής Επιτροπής ή της Ποντιφικής Ακαδημίας για τη Ζωή θα διαβάσουν αυτή τη συνέντευξη και θα αντλήσουν από αυτήν έμπνευση, ώστε να αντιμετωπίσουν με σοβαρότητα και αυθεντία αυτά τα ειδικά ηθικά ζητήματα που αφορούν τις πολλαπλές σχέσεις μεταξύ ανθρώπου και ζώου, τα οποία, όπως ορθώς επισημαίνεται στην ερώτηση, με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα.
Θα ήταν πράγματι ευχής έργον να αφιερωθεί ένα ιδιαίτερο έγγραφο στα ζώα, αυτά τα θαυμαστά δημιουργήματα, τους συγκατοίκους μας και συνοδοιπόρους μας πάνω σε αυτή τη γη, τα οποία ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης, του οποίου φέτος συμπληρώνονται οκτακόσια χρόνια από την κοίμησή του, αποκάλεσε με στοργή «αδελφές και αδελφούς».
ΠΗΓΗ: Settimana news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
