Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος Α΄ συγκάλεσε για τις 30 Νοεμβρίου σε σύνοδο τους Πατριάρχες των αρχαίων Πατριαρχείων της Πενταρχίας —Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων— με εξαίρεση τη Ρώμη, λόγω του σχίσματος του 1054. Η πρόσκληση αυτή, ή σύναξη, επαναφέρει τη σημασία των πλέον επιφανών εδρών της Χριστιανικής αρχαιότητας.
Η επανεμφάνιση ενός πενταρχικού μοντέλου, το οποίο θεωρείται παρωχημένο και δεν αναφέρθηκε ποτέ στη Μεγάλη και Αγία Σύνοδο της Κρήτης (2016), αποτελεί απάντηση στο σύγχρονο δράμα της διαίρεσης μεταξύ των Σλαβικών και των Ελληνικών Ορθοδόξων Εκκλησιών, μετά την αναγνώριση από τον Βαρθολομαίο, το 2019, της αυτοκεφαλίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας.
Το περιεχόμενο της συνάντησης διατυπώνεται στην επιστολή της προσκλήσεως με γενικούς όρους: την αντιμετώπιση των σημαντικότερων και επειγουσών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν σήμερα οι Ορθόδοξες Εκκλησίες. Είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι τα κυριότερα ζητήματα προς εξέταση θα είναι η ουκρανική υπόθεση, η σοβαρή κατάσταση των Χριστιανικών πληθυσμών στη Μέση Ανατολή και η ανάγκη να δοθεί ένα μήνυμα ενότητας, μετά τα τελευταία χρόνια κατά τα οποία οι εσωτερικές συγκρούσεις έχουν εκδηλωθεί και ενταθεί.
Η Πενταρχία, η οποία «κυβέρνησε» τον Χριστιανικό κόσμο κατά την πρώτη χιλιετία, ήταν ενεργή ήδη από τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451) και θεωρούσε τους Πατριάρχες των πέντε εδρών —ο Επίσκοπος Ρώμης ήταν πρώτος στον κατάλογο ως primus inter pares, δηλαδή «πρώτος μεταξύ ίσων»— υπευθύνους για τις χριστιανικές κοινότητες των περιοχών στις οποίες είχε τότε φθάσει το Ευαγγέλιο.
Κάθε Πατριαρχείο είχε τη δική του εκκλησιαστική επικράτεια και κανείς δεν μπορούσε να παρεμβαίνει έξω από αυτήν, εκτός εάν υπήρχε προσφυγή στον Επίσκοπο Ρώμης ως μεσολαβητή και όχι ως αποφασίζοντα. Σε περιπτώσεις δυσκολιών και συγκρούσεων, το ανώτατο όργανο για την επίλυση των διαφορών σχετικά με την αλήθεια του Ευαγγελίου ήταν η Σύνοδος.
Ως προς τη σπουδαιότητα, μετά τη Ρώμη ακολουθούσαν η Κωνσταντινούπολη, η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα. Μετά το οριστικό σχίσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσεως, το 1589 η Μόσχα ανυψώθηκε σε Πατριαρχείο και κατέλαβε την πέμπτη θέση ως προς τη σπουδαιότητα.
Η αποκατάσταση της Ορθοδοξίας και το άνοιγμα προς τη Ρώμη
Η αναφορά στην αρχέγονη Πενταρχία και όχι στα Πατριαρχεία και στις Εκκλησίες που μνημονεύονται σήμερα στα Δίπτυχα κατά την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας επιτρέπει στον Βαρθολομαίο, αφενός, να υπογραμμίσει το επείγον του οικουμενικού διαλόγου με τη Ρώμη και, αφετέρου, να δώσει ένα θετικό μήνυμα στην αυξανόμενη απαίτηση πολλών Ορθοδόξων Εκκλησιών για συνοδική σύγκληση, προκειμένου να ξεπεραστεί η αντιπαράθεση μεταξύ της σλαβικής —και ιδιαίτερα της ρωσικής— και της Ελληνικής Ορθοδοξίας, μεταξύ Μόσχας και Κωνσταντινουπόλεως.
Μπροστά στη δυσκολία συγκλήσεως μιας γενικής Συνόδου μετά τη Σύνοδο της Κρήτης, στην οποία τέσσερις Εκκλησίες —μεταξύ αυτών και η Ρωσική— δεν θέλησαν να συμμετάσχουν, και μπροστά στον κίνδυνο μιας μετωπικής και μη διαχειρίσιμης συγκρούσεως, η προσφυγή στον θεσμό της Πενταρχίας αποτελεί μια πιθανή λύση.
Στην περίπτωση αυτή, η Κωνσταντινούπολη θα μπορούσε να στηριχθεί στην υποστήριξη της Αλεξανδρείας, ενώ η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα θα μπορούσαν να μεταφέρουν τις θέσεις της Μόσχας, εφόσον αποδεχθούν την πρόσκληση.
Ο Βαρθολομαίος πρέπει επίσης να «ελέγξει» τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου Γ΄, ο οποίος, μετά την αναγνώριση της αυτοκεφαλίας και με την υποστήριξη της Μόσχας, επιχείρησε να συγκαλέσει στο Αμμάν σύνοδο Εκκλησιών —η οποία απέτυχε— εκφράζοντας σαφή διαφωνία προς την Κωνσταντινούπολη (Φεβρουάριος 2020), στο όνομα της «Μητέρας Εκκλησίας» όλων των Εκκλησιών.
Πιο πρόσφατα ο Θεόφιλος Γ΄ ύστερα από ταξίδι του στην Ουάσιγκτον (Ιούνιος 2026), έλαβε από τον Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ ένα είδος αποστολής για την προώθηση της ειρήνης μεταξύ Ρωσίας (του Προέδρου Πούτιν) και Ουκρανίας (του Προέδρου Ζελένσκι) και εξέφρασε την πρόθεσή του να ανταποκριθεί στην εντολή που έλαβε.
Η Ρώμη προεδρεύει στην αγάπη
Σε ομιλία του στη Βουδαπέστη, κατά το 27ο Συνέδριο για το Κανονικό Δίκαιο των Ανατολικών Εκκλησιών (30 Αυγούστου – 4 Σεπτεμβρίου), ο Βαρθολομαίος αναφέρθηκε στην Πενταρχία ως θεσμό χρήσιμο για τον σύγχρονο κόσμο και για το μέλλον του οικουμενισμού.
Η σύγκληση της 30ής Νοεμβρίου αποσκοπεί στο να «διακρίνει συνοδικά τις μεγάλες και πιεστικές προκλήσεις που τίθενται ενώπιον του λαού του Θεού, ο οποίος αναγγέλλει το όνομα του Χριστού στον ταχέως μεταβαλλόμενο κόσμο μας».
Οι τέσσερις «αποστολικοί θρόνοι» είναι «ακατάλυτοι στύλοι και ακέραια θεμέλια της αποστολικής παραδόσεως, οι οποίοι, μαζί με την αρχαία Ρωμαϊκή Εκκλησία, αποτέλεσαν κατά την πρώτη χιλιετία την πεντάχορδη λύρα της Καθολικής Εκκλησίας και της αλήθειας». Αυτοί φέρουν την ποιμαντική ευθύνη να επιβεβαιώνουν την ιστορική συνέχεια της αποστολικής πίστεως.
Όλα αυτά εν αναμονή της ημέρας κατά την οποία η Ρωμαϊκή Εκκλησία θα επανέλθει στη θέση της, ώστε να αποκατασταθεί πλήρως η αρχαία αρμονία. Πρόκειται για έναν ανανεωμένο διάλογο εντός της Ορθοδοξίας, ο οποίος όμως αποτελεί ταυτόχρονα έναν χώρο ανοικτό στην πορεία προς την οικουμενική ενότητα με τη Ρώμη. Τούτο επιβεβαιώνει όσα είχε δηλώσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης στις 9 Μαΐου:
«Αυτή η αμετάκλητη πορεία, η οποία άρχισε το 1964 με την προφητική συνάντηση μεταξύ του Πάπα Παύλου ΣΤ΄ και του Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα, έχει διαμορφώσει βαθιά την πορεία της συμφιλιώσεως την οποία συνεχίζουμε να διανύουμε με ελπίδα, εμπιστοσύνη και επιμονή στον Θεό. Τα πολυάριθμα στάδια που επιτεύχθηκαν από τους προκατόχους μας σε αυτή την πορεία αγάπης και αληθείας διαμόρφωσαν μια ζωντανή επίγνωση κοινής κλήσεως και κοινού πεπρωμένου, η οποία εξακολουθεί και σήμερα να στηρίζει και να εμπνέει τον διάλογό μας».
Μια οικουμενική προοπτική που επιβεβαιώθηκε επίσης σε ομιλία του στο Βίλνιους στις 16 Ιουνίου:
«Ήρθε ο καιρός να αφήσουμε πίσω μας την ψευδαίσθηση της ιστορικής μας αθωότητας. Μια βαθιά επώδυνη διαδικασία για το θεσμικό μας εγώ προϋποθέτει μια συνειδητή συστολή του συλλογικού μας “εγώ”, ώστε να διασφαλισθεί ο ζωτικός χώρος της υποδοχής […]. Στόχος παραμένει αναμφίβολα η τελική αποκατάσταση της ενότητας στην ορθή πίστη και στην αγάπη. Παραμένουμε ταυτόχρονα αμετακίνητοι στα ζητήματα που αφορούν την ουσία του σωτηριώδους μηνύματος, τα οποία η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας του 2016 διακήρυξε με απόλυτη Θεολογική σαφήνεια».
Η πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριάρχη πιθανότατα θα συναντήσει την αντίθεση της Μόσχας, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει την Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα να απορρίψουν την πρόσκληση. Αυτό, όμως, θα είχε ως συνέπεια να προκαλέσει την αντίδραση των δύο Πατριαρχών και να μην μπορούν πλέον να καταγγέλλουν την αδράνεια της Κωνσταντινουπόλεως μπροστά στην εντεινόμενη ενδοορθόδοξη διάσπαση.
Φανάρι και Χάλκη
Δύο πρωτοβουλίες Θεολογικού και πολιτιστικού χαρακτήρα που συνδέονται με το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αξίζει να επισημανθούν: η έναρξη λειτουργίας του «Φαναρίου» στη Βουδαπέστη και η διαφαινόμενη επαναλειτουργία του Θεολογικού Κέντρου της Χάλκης.
Με την ευκαιρία του προαναφερθέντος διεθνούς συνεδρίου για το Δίκαιο των Ανατολικών Εκκλησιών εγκαινιάστηκε στη Βουδαπέστη ένα νέο Ορθόδοξο κέντρο οικουμενικού διαλόγου. Προβλέπεται να αποτελέσει μόνιμο χώρο για ενδοορθόδοξες, διαχριστιανικές και διαθρησκειακές συναντήσεις, έναν χώρο όπου άνθρωποι καλής θελήσεως από όλες τις χριστιανικές ομολογίες και από τις διάφορες θρησκείες θα μπορούν να συναντώνται σε πνεύμα διαλόγου, αμοιβαίου σεβασμού και αναζητήσεως.
Ειδικότερα, είναι αφιερωμένο στον επίσημο Θεολογικό διάλογο μεταξύ της Καθολικής Εκκλησίας και της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ως πραγματικός χώρος εργασίας για την επίτευξη της ενότητας. Το συνέδριο ήταν ιδιαίτερα αφιερωμένο στον ρόλο του Επισκόπου Ρώμης. Επαναλήφθηκε η θέση του Πάπα Βενεδίκτου ΙΣΤ΄: «Η Ρώμη δεν μπορεί να απαιτεί από την Ανατολή, σε ό,τι αφορά τη διδασκαλία περί του πρωτείου, περισσότερα από όσα διατυπώθηκαν και βιώθηκαν κατά την πρώτη χιλιετία». Και ο Βαρθολομαίος υπενθύμισε με χαρά την αναφορά του Πατριάρχη Αθηναγόρα, ο οποίος, με την ευκαιρία της άρσεως των αμοιβαίων αναθεμάτων, χαρακτήρισε τον Πάπα της Ρώμης ως εκείνον που «προεδρεύει στην αγάπη».
Τόνισε επίσης την προσωπική του συμβολή, ώστε ο τίτλος «Πατριάρχης της Δύσεως», ο οποίος είχε εξαφανισθεί από το Annuario Pontificio, να επανεμφανισθεί με απόφαση του Πάπα Φραγκίσκου το 2022.
Η δεύτερη σημαντική πρωτοβουλία είναι η έναρξη της διαδικασίας επαναλειτουργίας της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, σε ένα νησί της Θάλασσας του Μαρμαρά, κοντά στην Κωνσταντινούπολη, η οποία αποτέλεσε ιστορικό φυτώριο θεολόγων και επισκόπων στην υπηρεσία του Πατριαρχείου. Η Σχολή έκλεισε το 1971 με απόφαση της τουρκικής κυβερνήσεως και επί δεκαετίες βρισκόταν στο επίκεντρο των διεκδικήσεων του Φαναρίου.
Χάρη στην προσωπική προσπάθεια του Πατριάρχη και στις καλές σχέσεις του με τον Πρόεδρο Ερντογάν, τον οποίο συνάντησε τον περασμένο Ιούνιο, φάνηκε επιτέλους η δυνατότητα για την επανεκκίνηση της διαδικασίας. Προς το παρόν προβλέπεται, να εγκαινιαστούν τα ανακαινισμένα κτίρια. Ωστόσο, εξακολουθεί να παραμένει αδιευκρίνιστο εάν θα καταστεί δυνατή η επαναλειτουργία της Θεολογικής σχολής ως τέτοιας, καθώς αυτό θα ερχόταν σε αντίθεση με τις κρατικές ρυθμίσεις σχετικά με τη θρησκευτική έρευνα.
Είναι πιθανότερο να λειτουργήσουν προγράμματα μεταπτυχιακής εξειδίκευσης, τα οποία δεν έχουν ακόμη ρυθμιστεί από την κρατική νομοθεσία. Αυτά θα επέτρεπαν την επιστροφή της Θεολογίας στον ιστορικά σημαντικό αυτό χώρο, από τον οποίο είχε απομακρυνθεί πριν από περισσότερες από πέντε δεκαετίες.
ΠΗΓΗ: Settimana news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
