Το βλέμμα του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄ απέναντι στις νέες τεχνολογίες είναι προσεκτικό και διεισδυτικό στο Μήνυμά του για την 60ή Παγκόσμια Ημέρα Κοινωνικών Επικοινωνιών: στις γλώσσες τους, στο κύμα καινοτομιών και διευκολύνσεων που φέρνουν στη ζωή των ανθρώπων και της κοινωνίας, αλλά και στις σκοτεινές πλευρές και στους πολλούς κινδύνους, «ψηφιακές απάτες» και «κυβερνοεκφοβισμός» ανάμεσα σε εκείνους που κατονομάζονται.
Μια χούφτα εταιρειών πίσω από μια τεράστια δύναμη
Μια «τεράστια αόρατη δύναμη», πίσω από την οποία βρίσκεται «μόνο μια χούφτα εταιρειών, εκείνες των ιδρυτών που πρόσφατα παρουσιάστηκαν ως δημιουργοί του προσώπου της χρονιάς 2025, δηλαδή οι αρχιτέκτονες της Τεχνητής Νοημοσύνης», γράφει ο Πάπας Λέων στο έγγραφο που δημοσιεύθηκε στις 24 Ιανουαρίου, μνήμη του Αγίου Φραγκίσκου ντε Σαλ, προστάτη του Καθολικού Τύπου. Σε αυτό γίνεται λόγος και για «ολιγοπωλιακό έλεγχο» των αλγοριθμικών συστημάτων και της Τεχνητής Νομημοσύνης, ικανών να «κατευθύνουν με λεπτό τρόπο τις συμπεριφορές και ακόμη να ξαναγράψουν την ανθρώπινη ιστορία –συμπεριλαμβανομένης της ιστορίας της Εκκλησίας– συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε πραγματικά».
Να καθοδηγήσουμε την καινοτομία
Στο Μήνυμά του, ο Ποντίφικας ζητά καθοδήγηση, διακυβέρνηση και προσανατολισμό αυτού του ψηφιακού κόσμου που αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο, ώστε οι προηγμένες τεχνολογίες να γίνουν «σύμμαχοι» του ανθρώπου και όχι παντογνώστες χρησμοί, πόσο μάλλον υποκατάστατα των σχέσεων και της επικοινωνίας.
«Η πρόκληση που έχουμε μπροστά μας δεν είναι να σταματήσουμε την ψηφιακή καινοτομία, αλλά να την καθοδηγήσουμε, έχοντας επίγνωση του αμφίσημου χαρακτήρα της. Σε καθέναν από εμάς εναπόκειται να υψώσει τη φωνή του υπέρ των ανθρώπινων προσώπων, ώστε αυτά τα εργαλεία να μπορούν πραγματικά να ενσωματωθούν ως σύμμαχοι».
Ανθρώπινα πρόσωπα και ανθρώπινες φωνές
Ο Διάδοχος του Πέτρου ζητά μια επικοινωνία φτιαγμένη από «πρόσωπα» και «φωνές»: ανθρώπινες, πραγματικές, αυθεντικές, όχι εκείνες που προσομοιώνει η Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία σε αυτή την εποχή της «πολυδιαστατικότητας» καθιστά «όλο και δυσκολότερο να διακρίνεται η πραγματικότητα από τη μυθοπλασία».
Ακριβώς το «να φυλάξουμε τις ανθρώπινες φωνές και τα ανθρώπινα πρόσωπα» είναι το θέμα που επιλέχθηκε για την έκδοση του 2026 της Ημέρας που θεσπίστηκε με το διάταγμα Inter Mirifica (1963) της Β΄ Συνόδου του Βατικανού.
«Το πρόσωπο και η φωνή είναι ιερά. Μας έχουν δοθεί από τον Θεό, που μας δημιούργησε κατ’ εικόνα και ομοίωσή Του».
«Δεν είμαστε ένα είδος φτιαγμένο από βιοχημικούς αλγορίθμους, προκαθορισμένο εκ των προτέρων. Καθένας από εμάς έχει μια αναντικατάστατη και ανεπανάληπτη κλήση, που αναδύεται από τη ζωή και εκδηλώνεται ακριβώς μέσα από την επικοινωνία με τους άλλους».
Ανθρωπολογική πρόκληση
Η ψηφιακή τεχνολογία κινδυνεύει «να τροποποιήσει ριζικά ορισμένους από τους θεμελιώδεις πυλώνες του ανθρώπινου πολιτισμού» και να προσομοιώσει ακόμη και «σοφία και γνώση, συνείδηση και ευθύνη, ενσυναίσθηση και φιλία», παρατηρεί ο Πάπας. Τα τεχνητά συστήματα καταλήγουν έτσι να εισβάλλουν «στο βαθύτερο επίπεδο της επικοινωνίας, εκείνο της σχέσης μεταξύ ανθρώπινων προσώπων».
«Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι τεχνολογική αλλά ανθρωπολογική. Το να φυλάξουμε τα πρόσωπα και τις φωνές σημαίνει, σε τελική ανάλυση, να φυλάξουμε τον ίδιο μας τον εαυτό».
Αποδυνάμωση της ικανότητας ακρόασης και σκέψης
Σήμερα, σημειώνει ο Λέων ΙΔ΄, «αλγόριθμοι σχεδιασμένοι για να μεγιστοποιούν την εμπλοκή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης –κάτι επικερδές για τις πλατφόρμες– επιβραβεύουν γρήγορα συναισθήματα», κλείνοντας έτσι «ομάδες ανθρώπων σε φυσαλίδες εύκολης συναίνεσης», «αποδυναμώνοντας την ικανότητα ακρόασης και κριτικής σκέψης και αυξάνοντας την κοινωνική πόλωση».
Σε αυτό προστίθεται «μια αφελής και άκριτη εμπιστοσύνη στην Τεχνητή Νοημοσύνη», σαν να ήταν μια «παντογνώστρια φίλη, διανομέας κάθε πληροφορίας, αρχείο κάθε μνήμης, “μαντείο” κάθε συμβουλής». Όλα αυτά, προειδοποιεί ο Πάπας, «μπορούν να φθείρουν περαιτέρω την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε αναλυτικά και δημιουργικά, να κατανοούμε τα νοήματα, να διακρίνουμε τη σύνταξη από τη σημασιολογία».
Η προσφυγή σε «μια τεχνητή στατιστική σύνθεση» καταλήγει μακροπρόθεσμα «να διαβρώνει τις γνωστικές, συναισθηματικές και επικοινωνιακές μας ικανότητες».
Ο κίνδυνος αποδόμησης της μουσικής και καλλιτεχνικής βιομηχανίας
Στο ίδιο πνεύμα, ο Πάπας προειδοποιεί για τον έλεγχο της Τεχνητής Νομοσύνης στην παραγωγή κειμένων, μουσικής και βίντεο.
«Μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δημιουργικής βιομηχανίας κινδυνεύει να αποδομηθεί και να αντικατασταθεί με την ετικέτα Powered by AI, μετατρέποντας τους ανθρώπους σε παθητικούς καταναλωτές αδοκίμαστων σκέψεων, ανώνυμων προϊόντων, χωρίς πατρότητα, χωρίς αγάπη. Ενώ τα αριστουργήματα της ανθρώπινης ιδιοφυΐας στη μουσική, την τέχνη και τη λογοτεχνία υποβιβάζονται σε απλό πεδίο εκπαίδευσης των μηχανών».
Η εγκατάλειψη της δημιουργικής διαδικασίας και η παράδοση των νοητικών λειτουργιών και της φαντασίας στις μηχανές ισοδυναμεί, κατά τον Πάπα, με το «να θάβουμε τα ταλέντα που λάβαμε για να αναπτυχθούμε ως πρόσωπα σε σχέση με τον Θεό και με τους άλλους».
«Σημαίνει να κρύβουμε το πρόσωπό μας και να σιωπούμε τη φωνή μας».
Παρεμβατικά και υπερβολικά «στοργικά» chatbot
Ο Πάπας Λέων προειδοποιεί ακόμη για bot και «εικονικούς influencers», αυτοματοποιημένους παράγοντες που, με «μη διαφανείς παρεμβάσεις» στα feed, μπορούν να επηρεάσουν δημόσιες συζητήσεις και προσωπικές επιλογές. Πρόκειται για μια «υπόγεια πειθώ» από chatbot που, χάρη στη «διαλογική και προσαρμοστική δομή» και τη μιμητική τους ικανότητα, «μιμούνται τα ανθρώπινα συναισθήματα και προσομοιώνουν μια σχέση».
Η «ανθρωπομορφοποίηση» αυτή, σημειώνει, «μπορεί να φαίνεται ακόμη και διασκεδαστική», αλλά είναι ταυτόχρονα «παραπλανητική», ιδίως για τους πιο ευάλωτους. Τα υπερβολικά στοργικά και διαρκώς διαθέσιμα chatbot μπορούν να γίνουν «κρυφοί αρχιτέκτονες των συναισθηματικών μας καταστάσεων», εισβάλλοντας στη σφαίρα της ανθρώπινης οικειότητας.
«Η τεχνολογία που εκμεταλλεύεται την ανάγκη μας για σχέση μπορεί όχι μόνο να έχει οδυνηρές συνέπειες για τα άτομα, αλλά και να πλήξει τον κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό ιστό των κοινωνιών».
Στρεβλώσεις, παράλληλες πραγματικότητες, «παραισθήσεις»
Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί η μεροληψία (bias): μια αλλοιωμένη αντίληψη της πραγματικότητας από μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης που «επιβάλλουν τρόπους σκέψης, αναπαράγοντας στερεότυπα και προκαταλήψεις των δεδομένων από τα οποία αντλούν», εγκλωβίζοντάς μας σε δίκτυα που «χειραγωγούν τις σκέψεις και διαιωνίζουν τις κοινωνικές ανισότητες».
Ο κίνδυνος είναι η κατασκευή «παράλληλων πραγματικοτήτων», όπου η στατιστική πιθανότητα παρουσιάζεται ως γνώση και η προσέγγιση ως αλήθεια: «πραγματικές παραισθήσεις», όπως γράφει ο Λέων ΙΔ΄, που μπορούν να πλήξουν και τον κόσμο των ΜΜΕ, ιδίως όταν απουσιάζει η επαλήθευση των πηγών και υποχωρεί η δημοσιογραφία πεδίου.
Ευθύνη, συνεργασία, εκπαίδευση
Τρεις είναι οι «πυλώνες» που προτείνει ο Πάπας: ευθύνη, συνεργασία και εκπαίδευση.
Ευθύνη για τους επικεφαλής των ψηφιακών πλατφορμών, ώστε οι στρατηγικές τους να μην καθοδηγούνται αποκλειστικά από το κέρδος αλλά από τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του κοινού καλού.
Ευθύνη για δημιουργούς και προγραμματιστές ΤΝ, με διαφάνεια στα κριτήρια σχεδιασμού και στους μηχανισμούς εποπτείας.
Ευθύνη και για τους νομοθέτες, ώστε να διασφαλίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να περιορίζεται η διάδοση ψευδούς ή παραπλανητικού περιεχομένου.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προστασία του έργου των δημοσιογράφων και των δημιουργών περιεχομένου:
«Τα περιεχόμενα που παράγονται ή τροποποιούνται από την Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να επισημαίνονται και να διακρίνονται με σαφήνεια από εκείνα που δημιουργούνται από ανθρώπους».
Ψηφιακή παιδεία
Τέλος, ο Πάπας τονίζει την ανάγκη εισαγωγής της παιδείας στα ΜΜΕ, στην πληροφόρηση και στην Τεχνητή Νοημοσύνη σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης, ιδιαίτερα για τους νέους, αλλά και για ηλικιωμένους και κοινωνικά αποκλεισμένους.
«Όπως η βιομηχανική επανάσταση απαίτησε βασικό αλφαβητισμό, έτσι και η ψηφιακή επανάσταση απαιτεί ψηφιακή παιδεία».
«Χρειαζόμαστε να φυλάξουμε το δώρο της επικοινωνίας ως τη βαθύτερη αλήθεια του ανθρώπου, προς την οποία πρέπει να προσανατολίζεται κάθε τεχνολογική καινοτομία».
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
