Στα πρώτα χρόνια του 13ου αιώνα, η Ρώμη εισέρχεται επανειλημμένα στη ζωή του Αγίου Φραγκίσκου: αρχικά ως τόπος προσκυνήματος και συνάντησης με τους φτωχούς και στη συνέχεια ως έδρα της παπικής αναγνώρισης του τρόπου ζωής του. Οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, οι φραγκισκανικές πηγές, τα έγγραφα της παπικής αυλής και ορισμένες παραδόσεις μάς επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε το πέρασμά του από μια πόλη γεμάτη βασιλικές, γέφυρες, νοσοκομεία, λασπωμένες όχθες και αρχαία μνημεία.
Μαρία Μίλβια Μορτσιάνο – Πόλη του Βατικανού
Οι φραγκισκανικές πηγές δεν παραδίδουν μία και μοναδική Ρώμη του Φραγκίσκου. Αφήνουν να διαφανεί περισσότερες από μία: η Ρώμη του προσκυνήματος και των φτωχών, στα χρόνια της μεταστροφής του· η Ρώμη του Λατερανού, όπου μεταξύ 1209 και 1210 ο Φραγκίσκος ζητά από τον πάπα Ιννοκέντιο Γ΄ την αναγνώριση του τρόπου ζωής του· η Ρώμη των μεταγενέστερων παρουσιών του, των σχέσεων με τους καρδιναλίους, της Ιακώβας των Σετεσόλι και των αναμνήσεων του Τραστέβερε.
Ο προσκυνητής που φθάνει στη Ρώμη
Ένα πρώτο ταξίδι, πριν ακόμη συγκροτηθεί η αδελφότητα, μνημονεύεται στη «Legenda trium sociorum» («Θρύλος των Τριών Συντρόφων»): ο Φραγκίσκος πηγαίνει στη Ρώμη *causa peregrinationis*, δηλαδή ως προσκυνητής. Η πηγή δεν αναφέρει συγκεκριμένη χρονολογία· οι μελετητές τοποθετούν το γεγονός στα πρώτα χρόνια της μεταστροφής του, πιθανότατα γύρω στο 1206. Δεν πρόκειται ακόμη για τον ιδρυτή που παρουσιάζεται στην παπική αυλή με τους συντρόφους του, αλλά για έναν νέο άνθρωπο σε διαδικασία εσωτερικής μεταμόρφωσης, γοητευμένο από μια φτώχεια που θέλει να γνωρίσει σωματικά, όχι απλώς να συλλογιστεί. Ο δρόμος από την Ούμπρια ακολουθούσε πιθανότατα τις αρχαίες οδικές αρτηρίες που διέσχιζαν επί αιώνες οι προσκυνητές: τη διαδρομή της Via Flaminia, ενταγμένη πλέον στο δίκτυο των ρωμαϊκών προσκυνηματικών οδών που οδηγούσαν στην Αιώνια Πόλη. Ο Φραγκίσκος προερχόταν από τοπία όπου η πέτρα και ο ουρανός βρίσκονταν σε ανθρώπινη κλίμακα. Η Ρώμη ανήκε σε μια εντελώς διαφορετική διάσταση.
Μια πόλη κατοικημένη από την ιστορία
Η πόλη που συναντά είναι ανομοιογενής. Το παρελθόν εξακολουθεί να καταλαμβάνει φυσικά τον χώρο του παρόντος. Σπασμένες κολόνες προβάλλουν δίπλα σε σπίτια από τούβλα και ξύλο. Θριαμβευτικές αψίδες έχουν μετατραπεί σε περάσματα γειτονιών. Τα κατάλοιπα του Φόρουμ, του Παλατίνου και του Circus Maximus δεν αποτελούν ερείπια με τη σύγχρονη έννοια, απομονωμένους χώρους προς θέαση και περισυλλογή. Είναι ζωντανό υλικό της πόλης: λατομεία, καταφύγια, σύνορα και σημεία αναφοράς. Εκεί όπου μια αυτοκρατορική βασιλική έχει χάσει τη στέγη της, έχουν ανεγερθεί νέα κτίσματα πάνω ή μέσα της. Η ιστορία δεν εκτίθεται· κατοικείται. Ο Τίβερης οργανώνει τις μετακινήσεις. Για να φθάσει κανείς στον Άγιο Πέτρο, περνά από τη Γέφυρα του Κάστρου (Pons Aelius), που οδηγεί στο μαυσωλείο του Αδριανού, ήδη μεταμορφωμένο σε οχυρό. Νοτιότερα, η Νήσος του Τίβερη δημιουργεί ένα δεύτερο σύστημα διαβάσεων προς το Τραστέβερε και τη Ρίπα Γκράντε. Δίπλα στις γέφυρες κινούνται μικρά πορθμεία, αποβάθρες και υδάτινα περάσματα. Ο ποταμός δεν είναι ένα όριο· είναι οδός εργασίας, μεταφοράς και άφιξης. Φέρει τη μυρωδιά του λιμανιού και της λάσπης, των όχθεων όπου κινούνται βαρκάρηδες, προσκυνητές, υποζύγια και φτωχοί που περιμένουν βοήθεια.
Ο Άγιος Πέτρος και οι φτωχοί
Η αρχαιότερη και πιο χαρακτηριστική σκηνή εκτυλίσσεται στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου. Η «Legenda trium sociorum» αφηγείται ότι ο Φραγκίσκος εισέρχεται στον ναό, παρατηρεί τα αφιερώματα που αφήνουν οι προσκυνητές και τα θεωρεί υπερβολικά πενιχρά. Τότε καταθέτει ο ίδιος ένα πιο γενναιόδωρο ποσό μπροστά στο θυσιαστήριο. Αμέσως μετά κάνει κάτι ακόμη πιο ριζοσπαστικό: ανταλλάσσει κρυφά τα ρούχα του με έναν φτωχό και αναμειγνύεται με τους ζητιάνους μπροστά από το αίθριο της βασιλικής. Ο Θωμάς του Τσελάνο, στη «Δεύτερη Βιογραφία», επαναλαμβάνει το ίδιο επεισόδιο σε συντομότερη μορφή: ο Φραγκίσκος, κατά τη διάρκεια ενός προσκυνήματος στη Ρώμη, εγκαταλείπει τα πολυτελή ενδύματά του και κάθεται ανάμεσα στους φτωχούς. Δεν πρόκειται για ένα διδακτικό περιστατικό που προαναγγέλλει τη μεταστροφή του, αλλά για μια δοκιμασία. Ο Φραγκίσκος δεν παρατηρεί τους φτωχούς από απόσταση. Εισέρχεται προσωρινά στην κατάστασή τους, βιώνει το κρύο της πέτρινης σκάλας, την αναμονή της ελεημοσύνης, την εξάρτηση από το βλέμμα των άλλων. Η περιοχή του Βατικανού στις αρχές του 13ου αιώνα απέχει πολύ από τη λευκή και τακτοποιημένη πλατεία που θα δημιουργηθεί αργότερα. Γύρω από τη βασιλική υπάρχουν ξενώνες, πάγκοι, καταλύματα, αυλές και ανοιχτοί χώροι. Η κίνηση είναι αδιάκοπη: προσκυνητές από την Ιταλία και την Ευρώπη, έμποροι, κληρικοί, ασθενείς και επαίτες. Εκεί προσεύχονται στον τάφο του Αποστόλου, περιμένουν, διαπραγματεύονται, ζητούν βοήθεια. Η φτώχεια και η ευσέβεια συνυπάρχουν χωρίς να χρειάζονται εξηγήσεις.
Το Λατερανό Μεταξύ 1209 και 1210. Ο Φραγκίσκος επιστρέφει στη Ρώμη μαζί με τους πρώτους συντρόφους του
Αυτή τη φορά ο καθοριστικός τόπος δεν είναι το προαύλιο των φτωχών στον Άγιο Πέτρο, αλλά το Λατερανό του Ιννοκεντίου Γ΄, το πραγματικό κέντρο της παπικής εξουσίας. Εδώ κατοικεί ο Πάπας, εδώ λειτουργεί η παπική αυλή, εδώ λαμβάνονται αποφάσεις που αφορούν ολόκληρη την Εκκλησία. Στην περιοχή του Λατερανού εκτίθενται εικόνες της αρχαίας ρωμαϊκής κληρονομιάς: το έφιππο χάλκινο άγαλμα του Μάρκου Αυρηλίου, που κατά τον Μεσαίωνα θεωρούνταν ότι παρίστανε τον Μέγα Κωνσταντίνο, και η Καπιτωλιακή Λύκαινα, συνδεδεμένη με την ίδια την ίδρυση της πόλης. Η παρουσία τους ερμηνεύεται πλέον με χριστιανικούς όρους και καθιστά ορατή μια ιστορική συνέχεια που η Ρώμη διεκδικεί. Δεν είναι απλές διακοσμήσεις· είναι επιχειρήματα. Τα δάπεδα της βασιλικής είναι στρωμένα με λείους αρχαίους μαρμάρινους λίθους που αντανακλούν το φως. Ο Φραγκίσκος τα διασχίζει ξυπόλυτος, με τα πόδια ακόμη λερωμένα από τον δρόμο. Ο Θωμάς του Τσελάνο, στην «Πρώτη Βιογραφία», αφηγείται το ταξίδι με ελάχιστες λέξεις: ο Φραγκίσκος μεταβαίνει στη Ρώμη μαζί με τους συντρόφους του για να ζητήσει την επικύρωση του τρόπου ζωής που έχει συντάξει. Η λατινική διατύπωση είναι εξαιρετικά λιτή: *ut vitae suae formam confirmari humiliter postularet* — «για να ζητήσει ταπεινά να αναγνωριστεί ο τρόπος ζωής του». Γύρω από αυτόν τον ιστορικό πυρήνα οι μεταγενέστερες πηγές εμπλουτίζουν τη σκηνή. Η «Legenda trium sociorum» και ο «Ανώνυμος της Περούτζιας» δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μεσολάβηση του επισκόπου Γκουίντο και του καρδιναλίου Ιωάννη του Αγίου Παύλου. Ο Βοναβεντούρας επαναφέρει το όνειρο του Ιννοκεντίου Γ΄, στο οποίο η βασιλική του Λατερανού φαίνεται να γέρνει επικίνδυνα και να απειλείται με κατάρρευση, ενώ ένας πάμφτωχος άνθρωπος τη στηρίζει με τους ώμους του. Η συμβολική φόρτιση είναι προφανής, αλλά ο ιστορικός πυρήνας παραμένει σταθερός: ο Φραγκίσκος λαμβάνει προφορική έγκριση που επιτρέπει στους αδελφούς να συνεχίσουν την εμπειρία τους και να κηρύττουν τη μετάνοια. Το 1218 η παπική βούλα *Cum dilecti* του Ονωρίου Γ΄ θα αναφερθεί πλέον σε έναν τρόπο ζωής ήδη εγκεκριμένο από τη Ρωμαϊκή Εκκλησία, ενώ το 1223 η *Solet annuere* θα επικυρώσει επίσημα τον Κανόνα, υπενθυμίζοντας την προηγούμενη έγκριση του Ιννοκεντίου Γ΄. Τα έγγραφα δεν περιγράφουν τη σκηνή, αλλά διατηρούν το θεσμικό της αποτύπωμα. Η έγκριση του τρόπου ζωής δεν εξάντλησε τις σχέσεις του Φραγκίσκου με τη Ρώμη. Οι πηγές αναφέρουν και μεταγενέστερες συναντήσεις και παραμονές κοντά σε καρδιναλίους που υποστήριζαν την αδελφότητα, ιδιαίτερα στον Ούγο της Όστιας.
Τραστέβερε και Ρίπα
Η Ρώμη του Φραγκίσκου δεν περιορίζεται στον Άγιο Πέτρο και το Λατερανό. Οι μεταγενέστερες μνήμες οδηγούν προς το Τραστέβερε, κατά μήκος του Τίβερη, στη λαϊκή και λιμενική περιοχή της Ρίπα Γκράντε. Τον 13ο αιώνα το Τραστέβερε αποτελεί χώρο διέλευσης και φιλοξενίας, εκτεθειμένο στις πλημμύρες του ποταμού και κοντά σε αποβάθρες, νοσοκομεία, ξενώνες και μικρά μοναστήρια. Εδώ η πόλη παρουσιάζει ένα λιγότερο μνημειακό πρόσωπο: λασπωμένες όχθες, λιμενική εργασία, διερχόμενους προσκυνητές, φτωχούς, ασθενείς και οδοιπόρους που κατευθύνονται προς τις μεγάλες βασιλικές. Το πέρασμα από τη Νήσο του Τίβερη συνδέει αυτή την περιοχή με το κέντρο της πόλης, ενώ τα πορθμεία συμπληρώνουν ένα καθημερινό δίκτυο μικρών μετακινήσεων. Η φραγκισκανική παράδοση συνδέει τις ρωμαϊκές παραμονές του Φραγκίσκου με το παλαιό νοσοκομείο του Αγίου Βλασίου, στην περιοχή όπου αργότερα θα ανεγερθεί ο ναός του Αγίου Φραγκίσκου της Ρίπα. Η πληροφορία καταγράφεται από τον Μαριάνο της Φλωρεντίας στις αρχές του 16ου αιώνα και επαναλαμβάνεται από μεταγενέστερους χρονικογράφους του Τάγματος. Το 1229 μια βούλα του πάπα Γρηγορίου Θ΄ τεκμηριώνει τη μεταβίβαση του συγκροτήματος στους Ελάσσονες Αδελφούς. Δεν αποδεικνύει κάθε λεπτομέρεια της προηγούμενης ιστορίας, αλλά δείχνει ότι η φραγκισκανική παρουσία στην περιοχή ήταν ήδη βαθιά ριζωμένη. Με αυτή τη γεωγραφία του Τραστέβερε συνδέεται και η «Αδελφή Ιακώβα» (*Frate Jacopa*), όπως αποκαλούσε ο Φραγκίσκος την Ιακώβα ντε Σετεσόλι, Ρωμαία ευγενή της οικογένειας Φραντζιπάνι. Πρόκειται για παραδόσεις που πρέπει να διαβάζονται με προσοχή: όχι ως βέβαιες χρονολογίες ή ακριβείς διευθύνσεις, αλλά ως ίχνη μιας οικείας και χειροπιαστής ρωμαϊκής μνήμης, φτιαγμένης από φιλοξενία, σχέσεις και σπίτια ανοιχτά στους αδελφούς. Στον ναό του Αγίου Φραγκίσκου της Ρίπα διατηρείται ακόμη η ανάμνηση του κελιού που αποδίδεται στον άγιο, καθώς και μιας πέτρας που η παράδοση θεωρεί ως το προσκέφαλό του κατά τις παραμονές του στη Ρώμη. Ένα ελάχιστο και φτωχικό σημάδι, το οποίο καθιστά απτή την παρουσία του αγίου στη μνήμη του τόπου.
Η Ρώμη του 13ου αιώνα
Αυτή είναι η υλική, ακανόνιστη Ρώμη του 13ου αιώνα, διασχισμένη από προσκυνητές και φτώχεια, από εξουσία και ευσέβεια. Μια πόλη που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε το μέγεθος του περάσματος του Φραγκίσκου: όχι ως ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως την πολύπλοκη πορεία ενός ανθρώπου που, εισερχόμενος στην πόλη των Παπών, αναγνώρισε ταυτόχρονα και την πόλη των φτωχών.
