Με ιδιαίτερη αναφορά στο: «Ένας Θεός στον οποίο (δεν) πιστεύω»
Στη δεκαετία του 1980, η Σύνοδος των Επισκόπων στην Ελλάδα ανέλαβε μια σημαντική πρωτοβουλία: να φέρει στο ελληνικό κοινό σύγχρονα θεολογικά και πνευματικά έργα από το εξωτερικό. Το εγχείρημα ανατέθηκε σε μια μικρή αλλά δραστήρια ομάδα ιερέων και λαϊκών, μεταξύ των οποίων οι Ιησουίτες π. Γαβριήλ Μαραγκός και π. Μιχαήλ Ρούσσος, καθώς και o υποφαινόμενος. Στόχος δεν ήταν απλώς η μετάφραση βιβλίων, αλλά η ουσιαστική καλλιέργεια μιας ώριμης και συνειδητής πίστης στον ελληνικό χώρο.
Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ήταν η δημιουργία της σειράς «Πορεία Πνευματική», μιας εκδοτικής πρωτοβουλίας που άφησε διακριτό και διαχρονικό αποτύπωμα στον χώρο της καθολικής θεολογίας στην Ελλάδα. Τα βιβλία που εκδόθηκαν εκείνη την περίοδο ξεχώρισαν όχι μόνο για την ποιότητα της επιλογής τους, αλλά και για την προσεγμένη μετάφρασή τους και την πνευματική τους εμβέλεια. Πολλά από αυτά παραμένουν μέχρι σήμερα επίκαιρα, καθώς αγγίζουν θεμελιώδη ερωτήματα πίστης και ζωής.
Στη σειρά περιελήφθησαν έργα που είχαν ήδη γνωρίσει διεθνή επιτυχία, αλλά και κείμενα Ελλήνων καθολικών συγγραφέων, δημιουργώντας έτσι έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στη διεθνή θεολογική σκέψη και την ελληνική πραγματικότητα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το «Υπόθεση Ιησούς» του Vittorio Messori (1980), το οποίο εξαντλήθηκε γρήγορα και επανεκδόθηκε. Άλλοι σημαντικοί τίτλοι είναι: «Μια ηθική για τον σύγχρονο άνθρωπο» (1982, μετάφραση από τα γερμανικά: π. Ιωσήφ Δαλέζιος) και «Ένας Θεός που μιλάει» του Jacques Guillet (Αθήνα, 1984). Σημαντική ήταν και η συμβολή Ελλήνων μελετητών, με έργα όπως: «Η πορεία 20 αιώνων του Λαού του Θεού» του π. Μάρκου Φώσκολου, «Ψάχνοντας τον Θεό» και «Η μητέρα του Ιησού στην Καινή Διαθήκη» του π. Σωτήρη Μαυροφίδη.
Ιδιαίτερη θέση στη σειρά κατέχει το βιβλίο «Ένας Θεός στον οποίο δεν πιστεύω» (Αθήνα, 1982) του Ισπανού συγγραφέα και δημοσιογράφου Juan Arias. Παρά τον προκλητικό του τίτλο, το έργο αυτό δεν συνιστά άρνηση της πίστης, αλλά μια τολμηρή και διεισδυτική κριτική σε παραμορφωμένες εικόνες του Θεού. Η αξία του έγκειται στο ότι δεν περιορίζεται σε θεωρητικές διατυπώσεις, αλλά αγγίζει υπαρξιακές εμπειρίες και ερωτήματα που απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο.
Κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι ότι η ποιότητα της πίστης εξαρτάται άμεσα από την εικόνα που έχουμε για τον Θεό. Μια στρεβλή ή φοβική εικόνα δεν αλλοιώνει μόνο τη σχέση του ανθρώπου με το θείο —στη λατρεία και την προσευχή— αλλά επηρεάζει βαθιά και τις ανθρώπινες σχέσεις, τον τρόπο που βλέπουμε τον άλλον, την ελευθερία και την ευθύνη. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί που δηλώνουν άθεοι, στην πραγματικότητα απορρίπτουν μια τέτοια παραμορφωμένη εικόνα του Θεού και όχι τον ίδιο τον Θεό.
Η προβληματική αυτή αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα αυτές τις άγιες ημέρες που διανύουμε —και κυρίως κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα —όταν η χριστιανική παράδοση καλεί τον πιστό να αναμετρηθεί με το παράδοξο ενός Θεού που αποκαλύπτεται μέσα από την ταπείνωση, την αδυναμία και τη θυσία. Όπως σημειώνει ο απόστολος Παύλος, «κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον», μια διακήρυξη που αντιστρατεύεται τις συνήθεις ανθρώπινες αντιλήψεις περί δύναμης, επιβολής και κυριαρχίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διάκριση ανάμεσα στον «θεό που δεν πιστεύουμε» και στον Θεό της πίστης αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο. Από τη μία πλευρά, απορρίπτεται ένας θεός τιμωρός, αυταρχικός, βίαιος ή αδιάφορος για τον ανθρώπινο πόνο, ένας θεός που γεννά φόβο, ενοχή και αποκλεισμό. Από την άλλη, αναδεικνύεται ένας Θεός που συγχωρεί, συνοδεύει, σέβεται την ελευθερία του ανθρώπου και καλεί σε σχέση αγάπης και εμπιστοσύνης.
Τελικά, το ερώτημα που αναδύεται δεν είναι θεωρητικό, αλλά βαθιά υπαρξιακό: σε ποιον Θεό πιστεύουμε; Και μήπως η ανανέωση της πίστης περνά πρώτα μέσα από την αποδόμηση των ψευδών εικόνων Του; Για τη χριστιανική παράδοση, η απάντηση δεν δίνεται σε αφηρημένες έννοιες, αλλά σε ένα πρόσωπο: στον Εσταυρωμένο Ιησού. Εκεί όπου η δύναμη ταυτίζεται με την αγάπη, η εξουσία με τη διακονία και η θεότητα με την ολοκληρωτική αυτοπροσφορά. Εκεί αποκαλύπτεται ο Θεός που δεν επιβάλλεται, αλλά προσκαλεί· που δεν καταδικάζει, αλλά σώζει· που δεν απομακρύνεται από τον άνθρωπο, αλλά γίνεται συνοδοιπόρος του.
Μεταφέρω στη συνέχεια επιγραμματικά μερικούς αφορισμούς που εκφράζουν την πίστη μας στον Θεό που μας κήρυξε ο Ιησούς.
ΠΙΣΤΕΥΩ:
- στον Θεό της απέραντης ευσπλαχνίας, που δείχνει το μεγαλείο Του ανυψώνοντας τους μικρούς και τους ταπεινούς·
- στον Θεό που δεν φοβίζει, αλλά καλεί σε σχέση τρυφερού Πατέρα-γιου·
- στον Θεό που φανερώνει την παντοδυναμία Του μέσα από την ταπείνωση και την αγάπη·
- στον Θεό που μας σηκώνει όταν πέφτουμε και μας κοιτά με στοργή, όχι αφ’ υψηλού·
- στον Θεό που θυσιάζεται για τον άνθρωπο, αντί να ζητά θυσίες από αυτόν·
- στον Θεό που μοιράζεται τη ζωή και τη χαρά Του με τα πλάσματά Του·
- στον Θεό που παραμένει πιστός και μας θυμίζει ότι η αγάπη εκφράζεται με τη δωρεά του εαυτού·
- στον Θεό που σκύβει για να υπηρετήσει, αντί να απαιτεί να υπηρετηθεί·
- στον Θεό που σώζει χωρίς να καταδικάζει·
- στον Θεό που αναζητά ακούραστα τον χαμένο και χαίρεται για την επιστροφή του·
- στον Θεό που δεν εξηγεί απλώς τον πόνο, αλλά τον μοιράζεται και τον μεταμορφώνει·
- σε έναν Θεό που σέβεται την ελευθερία του ανθρώπου και δεν την καταργεί·
- σε έναν Θεό που δίνει νόημα, ελπίδα και φως ακόμη και μέσα στο σκοτάδι.
Δεν είναι αυτός ο Θεός που μας αποκάλυψε ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ; Δεν είναι αυτός ο Θεός που μας φανερώνεται αυτήν τη μεγάλη λειτουργική περίοδο των Παθών του Κυρίου; Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η διαρκής πρόκληση της πίστης: να περάσουμε από τον Θεό των φόβων και των προβολών μας στον Θεό της αγάπης που αποκαλύπτεται στον Σταυρό και επιβεβαιώνεται στην Ανάσταση.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
