Τα «λυσίποινα» συνδέονται στενά με το Ιωβηλαίο, το οποίο εορτάζουμε καθ’ όλη τη διάρκεια του φετινού έτους (2025). Για την ιστορία, το πρώτο Ιωβηλαίο ξεκίνησε το έτος 1300 με τη χορήγηση ακριβώς των λυσιποίνων ή, όπως λέγονται στα λατινικά, της indulgentia (= της «ευσπλαχνίας») στους πιστούς, που τη χρονιά εκείνη θα πραγματοποιούσαν ένα προσκύνημα στους τάφους των αποστόλων στη Ρώμη. Επρόκειτο για την ίδια indungentia που η Αγία Έδρα χορηγούσε στους προσκυνητές στους Αγίους Τόπους. Εξ ου και η μεγάλη προσέλευση των πιστών στη Ρώμη κατά το πρώτο εκείνο Ιωβηλαίο, όπως μας μετέφεραν οι ιστορικοί της εποχής.
Υπάρχει στην γλώσσα και στην κουλτούρα μας μια μεγάλη σύγχυση, ένας από τους πλέον ισχυρούς μύθους, και αφορά στα επονομαζόμενα «συγχωροχάρτια», τα οποία, ως όρο και ως έννοια δεν τα βρίσκει κανείς στην Καθολική Εκκλησία. Στη σειρά των κειμένων, αφιερωμένων στο Ιωβηλαίο, θα επιχειρήσουμε όσο είναι δυνατόν, να αποβάλουμε την εσφαλμένη άποψη που ισχύει στη χώρα μας, σύμφωνα με την οποία, οι Καθολικοί «πουλούσαν συγχωροχάρτια για να συγχωρηθούν οι αμαρτίες»! Αναμφίβολα, σε ορισμένες περιόδους της ιστορίας, υπήρξαν καταχρήσεις από κάποιους υπερβολικά ζηλωτές ιεροκήρυκες κατά την αγγελία των λυσιποίνων, αλλά ποτέ και από κανέναν δεν χορηγήθηκαν λυσίποινα για την «συγχώρηση των αμαρτιών»! Χορηγούνταν και χορηγούνται τα «λυσίποινα» για την «λύση της ποινής».
Ποιος πραγματικά χρησιμοποίησε τα συγχωροχάρτια;
Η αλήθεια είναι πως ο όρος «συγχωροχάρτια» είναι άγνωστος στην Καθολική Εκκλησία. Ο π. Μάρκος Φώσκολος, ιερέας της καθολικής αρχιεπισκοπής της Τήνου, ειδικός στην ιστορία της Καθολικής Εκκλησίας στην Ελλάδα, ασχολήθηκε σε βάθος με αυτό το θέμα. Έχει δημοσιεύσει τα αποτελέσματα της έρευνάς του σε διάφορα έντυπα και, μεταξύ άλλων, προσέφερε στους αναγνώστες της ηλεκτρονικής σελίδας της Αρχιεπισκοπής Νάξου-Τήνου, «kantam» (2016) μια περίληψη της εργασίας του. Είμαι βέβαιος ότι θα μου επιτρέψει να αναπαράγω ένα μέρος αυτού του κειμένου.
«Τα Συγχωροχάρτια (δηλ. έγγραφες αφέσεις αμαρτιών έναντι αμοιβής) – γράφει ο π. Μάρκος- δεν υπήρξαν ποτέ θεσμός της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά της Ορθόδοξης. Η Καθολική Εκκλησία ποτέ δεν ζήτησε χρήματα για την άφεση των αμαρτιών, την οποία χορηγεί μόνο μέσω του Μυστηρίου της Μετάνοιας (Εξομολόγηση). Αν θα το έκανε κάποιος ιερέας, ή επίσκοπος, ή Πάπας, θα ήταν ένας απλός σιμωνιακός απατεώνας. Τα συγχωροχάρτια υπήρξαν εφεύρεση της Ορθόδοξης ελληνικής Ανατολής, απ’ ό,τι φαίνεται, διότι δεν γνωρίζουμε αν η σλαβική Ορθοδοξία υιοθέτησε και εφάρμοσε αυτό το μέτρο. Έχουν εκδοθεί δεκάδες χειρόγραφα συγχωροχάρτια και ίσως χιλιάδες έντυπα. Μοναχοί και εντεταλμένοι κληρικοί από όλα τα πατριαρχεία της Ανατολής και από κάποιες μονές, όπως του Σινά, περιφέρονταν κατά την τουρκοκρατία όχι μόνο στον ελληνικό χώρο, αλλά και στην Ιταλία και πιθανόν και αλλού όπου υπήρχαν ορθόδοξες παροικίες και μοίραζαν έναντι αμοιβής συγχωροχάρτια (δηλ. αφέσεις αμαρτιών για ζώντες και νεκρούς). Οι συγγενείς, μάλιστα, έβαζαν στην τσέπη του νεκρού, μέσα στον τάφο, τη σχετική έγγραφη άφεση αμαρτιών».
Η θεολογική σημασία των λυσιποίνων
Για τη συγχώρεση των αμαρτιών είναι απολύτως απαραίτητη η μετάνοια και η μυστηριακή άφεση από ιερέα στην εξομολόγηση. Αυτό που με τα λυσίποινα η Καθολική Εκκλησία παραχωρούσε και παραχωρεί είναι η άφεση ή λύση της πρόσκαιρης ΠΟΙΝΗΣ («λυσί–ποινα»)που παραμένουν ακόμα και μετά την εξομολόγηση των αμαρτιών. Πρόκειται για αυτό που είναι γνωστό και στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως «επιτίμιο».
Σε τί συνίσταται λοιπόν η «άφεση της ποινής» από την αμαρτία; Ναι μεν, με την εξομολόγηση ο πιστός ξαναβρίσκει τη φιλία με τον Θεό και συμφιλιώνεται με την Εκκλησία, ωστόσο παραμένουν τα λεγόμενα vestigia peccati δηλαδή τα «απομεινάρια της αμαρτίας», που πρέπει προοδευτικά να ξεριζωθούν, με διάφορους τρόπους, όπως η άσκηση, η προσευχή, η αγαθοεργία. Για τους Καθολικούς σε αυτήν τη διαδικασία κάθαρσης της καρδιάς, συμβάλλει και η Εκκλησία με τα λυσίποινα.
Tα λυσίποινα σύμφωνα με την Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας
Η επίσημη Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας διδάσκει σχετικά με τα λυσίποινα:
«Τα λυσίποινα είναι η άφεση ενώπιον του Θεού της πρόσκαιρης ποινής για τις αμαρτίες, που ήδη έχουν συγχωρεθεί ως προς το πταίσμα, άφεση την οποία ο πιστός, με τις πρέπουσες διαθέσεις και με καθορισμένες προϋποθέσεις, αποκτά με παρέμβαση της Εκκλησίας, η οποία, ως οικονόμος της λυτρώσεως, με αυθεντία διανέμει και εφαρμόζει τον θησαυρό των ικανοποιήσεων του Χριστού και των αγίων» (Βλ. Κατήχηση,1471).
Τι είναι ο «θησαυρός της Εκκλησίας»;
Ο χριστιανός που αναζητά τον εξαγνισμό του από την αμαρτία, με τη βοήθεια της χάρης του Θεού, δεν είναι μόνος του. Η ζωή του καθενός από τα παιδιά του Θεού συνδέεται με θαυμαστό τρόπο, εν Χριστώ και δια του Χριστού, με τη ζωή όλων των χριστιανών αδελφών του, μέσα στην υπερφυσική ενότητα του Σώματος του Χριστού, ως σε ένα μυστικό πρόσωπο.
Τα πνευματικά αυτά αγαθά της κοινωνίας των αγίων τα ονομάζουμε επίσης «θησαυρό της Εκκλησίας», ο οποίος δεν είναι απλώς ένα σύνολο αγαθών, όπως ο υλικός πλούτος που συναθροίζεται στο πέρασμα των αιώνων. Είναι το άπειρο και ανεξάντλητο τίμημα που έχουν ενώπιον του Θεού οι εξιλασμοί και οι αξιομισθίες του Χριστού, του Κυρίου μας, δηλαδή τα πάθη, ο θάνατος και η ανάστασή Του, που προσφέρθηκαν για τη σωτηρία των ανθρώπων.
Εν Χριστώ και δια του Χριστού, σε αυτόν τον «θησαυρό» εννοούμε επίσης την αγάπη και τις θυσίες όλων των αγίων και των μαρτύρων της Εκκλησίας ανά τους αιώνες. Εν Χριστώ, που είναι ο Λυτρωτής μας, αυτά αποτελούν τον «θησαυρό της Εκκλησίας», και λέγοντας Εκκλησία εννοούμε όλο το σώμα των πιστών. Από αυτόν τον θησαυρό η ποιμαίνουσα Εκκλησία, για να βοηθήσει τα τέκνα της, αντλεί και τους παραχωρεί τα λεγόμενα «λυσίποινα», στην πορεία τους για μια προοδευτική εξιλέωση από τα υπολείμματα της αμαρτίας, του εγωισμού, της τόσης κακίας που φωλιάζει μέσα στην καρδιά του ανθρώπου.
Ποιος μπορεί να λάβει τα λυσίποινα;
Κατά τη διάρκεια του Ιωβηλαίου, εκτός από τους πιστούς που έχουν τη δυνατότητα να επισκεφτούν τις μεγάλες βασιλικές της Ρώμης, όλοι οι πιστοί μπορούν να λάβουν τα λυσίποινα του Ιωβηλαίου, πραγματοποιώντας ένα προσκύνημα κυρίως στον καθεδρικό ναό της επισκοπής τους ή σε κάποιο προσκύνημα της Παναγίας ή σε κάποιον άλλον ναό που έχει ορίσει ο τοπικός επίσκοπος. Κατά τη διάρκεια αυτού του προσκυνήματος, πρέπει να συμμετέχει ενεργά σε μία από τις ακόλουθες δραστηριότητες: Θεία Λειτουργία, ή Δρόμο του Σταυρού, ή απαγγελία του Ιερού Ροδαρίου, ή του Ακάθιστου Ύμνου και απαραίτητα στην εξομολόγηση, κατά την οποία θα λάβει την άφεση των αμαρτιών του.
Εν κατακλείδι, τα λυσίποινα αποτελούν μια απλή βοήθεια για την κάθαρση της καρδιάς μας στην πορεία της πνευματικής μας ζωής. Η Εκκλησία, ως στοργική Μητέρα, τα παραχωρεί στα παιδιά της κατά τη διάρκεια αυτής της επετειακής περιόδου του Ιωβηλαίου, αλλά και σε άλλες περιπτώσεις. Παραμένει, ωστόσο, η πεποίθηση της πίστης μας ότι ο μόνος Σωτήρας είναι ο Χριστός, ο Εσταυρωμένος και Αναστημένος. Όλα εξαρτώνται από Αυτόν και όλα οδηγούν σ’ Αυτόν.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
