Πόσες φορές χρησιμοποιούμε τη λέξη «ιερός»: ιερός ναός, ιερή εικόνα, Ιερά Μονή, ιερά αντικείμενα, Ιερά Σύνοδος, ιερέας… Αλλά τι σημαίνει πραγματικά η λέξη «ιερό» από χριστιανική άποψη; Το ιερό δεν είναι μια απλή έννοια ούτε εξαντλείται στα κτίρια, στα αντικείμενα και στα πρόσωπα. Είναι μια εμπειρία που αποκαλύπτει στον άνθρωπο την καταγωγή του, τον προορισμό του και το άνοιγμά του προς τον Θεό.
Πέρα από το πρόσωπο του Χριστού, που είναι ο κατεξοχήν τόπος της συνάντησης του Θεού με τον άνθρωπο, όταν αναφερόμαστε στο «ιερό» —σε τόπους, πρόσωπα και αντικείμενα— δεν εννοούμε ότι αυτά κατέχουν το «θείο» ή ότι είναι «θεϊκά» καθαυτά. Ο Θεός υπερβαίνει κάθε τόπο, πρόσωπο και αντικείμενο. Ωστόσο, υπάρχει η τάση του ανθρώπου «να φυλακίζει» το άπειρο, το υπερβατικό και το αιώνιο σε πεπερασμένες μορφές, ξεχνώντας ότι το σύμβολο δεν ταυτίζεται με την πραγματικότητα που συμβολίζει.
Το ιερό είναι σαν ένα παράθυρο ή μια σκάλα που μας βοηθά να στρέψουμε το βλέμμα μας προς τον Θεό και να Τον προσεγγίσουμε. Δεν αποτελεί μια αυτάρκη πραγματικότητα, αποκομμένη από Εκείνον, αλλά μας παραπέμπει σε Αυτόν. Είναι γνωστό το ρητό του Μεγάλου Βασιλείου σχετικά με τις εικόνες: «Η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει». Δηλαδή, η τιμή που αποδίδουμε στην εικόνα αναφέρεται στο πρόσωπο που εικονίζεται και δεν εξαντλείται στο υλικό αντικείμενο καθαυτό. Έτσι, π.χ. δεν θα μπορούσαμε να πούμε πως αυτή η συγκεκριμένη εικόνα είναι θαυματουργική, θαυματουργό είναι το θείο που εικονίζει.
Φανέρωση του ιερού μέσα στον χώρο και τον χρόνο
Γνωρίζουμε, βέβαια, ότι ο Θεός είναι αόρατος, άφατος. Δεν είναι, όμως, άλαλος: φανερώνεται, κατά κάποιον τρόπο, μέσα στην ιστορία, στην κτίση και στα πρόσωπα, ώστε ο άνθρωπος να μπορεί να εισέλθει σε κοινωνία μαζί Του.
Ο πρώτος ιερός τόπος όπου ο άνθρωπος καλείται να συναντήσει τον Θεό είναι η καρδιά του, δηλαδή εκείνο το βάθος της ύπαρξής του όπου πραγματοποιείται η συνάντηση με τον Θεό «ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ». Υπάρχουν, όμως, και ορισμένοι χώροι στους οποίους αναδύεται μια πνευματικότητα που ευνοεί την προσευχή και την περισυλλογή των πιστών.
Το να εισέρχεται κανείς σε έναν ιερό τόπο σημαίνει, κατά κάποιον τρόπο, να εισέρχεται στον χρόνο του Θεού, εκεί όπου οι θόρυβοι του κόσμου χάνουν το βάρος τους. Το επιβεβαιώνουν τα προσκυνήματα. Σκέφτομαι την Τήνο, με την Παναγία την Ευαγγελίστρια, και, στον δυτικό χριστιανισμό, τη Λούρδη, τη Φάτιμα, το Μεντζουγκόριε, το Σαντιάγο ντε Κομποστέλα, τη Γουαδελούπη του Μεξικού και πολλά άλλα. Πρόκειται για ιερούς τόπους, επειδή αποτελούν χώρους προσευχής, μετάνοιας και πνευματικής αναζήτησης για χιλιάδες πιστούς.
Το ίδιο ιερό δέος αισθάνομαι μπροστά στους μεγάλους γοτθικούς καθεδρικούς ναούς, όπως εκείνους της Σαρτρ και της Παναγίας των Παρισίων. Μπροστά στον επιβλητικό καθεδρικό ναό της Σαρτρ, στη Γαλλία, αισθάνθηκα για πρώτη φορά στη ζωή μου πραγματικό ίλιγγο.
Ο ναός: ο Χριστός και η ομορφιά που οδηγεί στον Θεό
Ο αληθινός Ναός του Θεού είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός (βλ. Ιω 2,19-21), στον οποίο κατοικεί «σωματικῶς» όλη η πληρότητα της θεότητας (Κολ 2,9). Η συνάντηση του Θεού με τον άνθρωπο, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια αφηρημένη ιδέα ή μια θρησκευτική εμπειρία: έχει ως κέντρο της ένα Πρόσωπο, τον Ιησού Χριστό, ο οποίος, με τον Σταυρό και την Ανάστασή Του, μας οδηγεί στην κοινωνία με τον Πατέρα.
Ο Ναός αυτός, όμως, δεν μένει μόνος. Ο αναστημένος Χριστός ενώνει με το σώμα Του όσους βαπτίζονται και έτσι συγκροτείται η ζωντανή Εκκλησία. Οι βαπτισμένοι αποτελούν έναν «πνευματικό οίκο» και έναν «ιερό ναό» (βλ. Α΄ Πέτρ 2,5· Εφ 2,20-21). Έτσι, όλοι οι χριστιανοί, ενωμένοι με τον Χριστό, αποτελούν τη ζωντανή Εκκλησία του Θεού και καλούνται να γίνουν κατοικητήριο της παρουσίας Του.
Εδώ βρίσκεται ο λόγος για τον οποίο ο χριστιανικός ναός είναι πραγματικά ιερός. Δεν είναι ιερός μόνο επειδή αποτελεί ένα όμορφο κτίσμα, αλλά κυρίως επειδή είναι αφιερωμένος στη λατρεία του Θεού και όλη η δομή του μάς παραπέμπει στον αληθινό Ναό, τον Χριστό, και στη ζωντανή Εκκλησία που είναι ενωμένη μαζί Του.
Η ίδια η λέξη «εκκλησία» δηλώνει τόσο το κτίριο όσο και τη σύναξη των πιστών· το ένα υπάρχει για χάρη του άλλου. Η πορεία από την είσοδο ως το θυσιαστήριο, όπου τελείται η Ευχαριστία, μάς οδηγεί στον Χριστό. Ο σταυρός, οι εικόνες και τα ιερά αντικείμενα μάς εισάγουν στο μυστήριο της σωτηρίας. Οι εικόνες και τα αγάλματα της Παναγίας και των αγίων δεν αποτελούν αυτοσκοπό, αλλά μας οδηγούν στον Χριστό και, μέσω Αυτού, στον Θεό. Γι’ αυτό η Εκκλησία ευλογεί τις ιερές αυτές παραστάσεις. Η ευλογία εκφράζει ακριβώς την αφιέρωση αυτών των υλικών στοιχείων στον Θεό και τη χρήση τους για ιερό σκοπό.
Το φως και η ομορφιά μάς προετοιμάζουν να συναντήσουμε τον Θεό. Όλα μέσα στον ναό μάς θυμίζουν ότι είμαστε πλάσματα και ότι ο Θεός είναι ο Δημιουργός μας.
Η θεία λατρεία, ο κατεξοχήν τόπος του ιερού
Η θεία λατρεία είναι ο τόπος όπου, κατεξοχήν, φανερώνεται το ιερό και όπου καλούμαστε να εισέλθουμε σε κοινωνία με τον Θεό. Δεν μετέχουμε στη θεία ζωή χάρη στις δικές μας ικανότητες ή αξίες, αλλά τη δεχόμαστε ως δώρο, επειδή Εκείνος μας αγάπησε πρώτος.
Κέντρο της χριστιανικής λατρείας είναι η Θεία Ευχαριστία, όπου ο Χριστός προσφέρει τον εαυτό Του στον Πατέρα και μας ενώνει μαζί Του σε αυτή την υπέρτατη προσφορά.
Ο βεβηλωμένος ναός
Η ιστορία γνωρίζει και τη βεβήλωση των ιερών χώρων. Πώς μπορεί ένα πλάσμα του Θεού να επιτεθεί σε ό,τι είναι αφιερωμένο σε Εκείνον; Αυτό συμβαίνει όταν ο άνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του απόλυτο κυρίαρχο, ξεχνώντας ότι είναι δημιούργημα του Θεού, πλασμένο για την αγάπη και την ελευθερία, και που έχει κληθεί να ανταποκριθεί στην αγάπη του Δημιουργού του.
Αν οφείλουμε σεβασμό στον ναό που είναι χτισμένος από πέτρες, πόσο περισσότερο τον οφείλουμε στον ζωντανό ναό του Θεού, που είναι κάθε ανθρώπινο πρόσωπο, αρχίζοντας από το φτωχότερο, το πιο αδύναμο και το πιο ανυπεράσπιστο.
Γιατί το ιερό δεν μας καλεί απλώς να γονατίσουμε μπροστά σε έναν βωμό. Μας καλεί να αναγνωρίσουμε την παρουσία του Θεού και εκεί όπου ίσως δυσκολευόμαστε περισσότερο να τη δούμε: στον συνάνθρωπό μας.
