Η κληρονομιά του Καρδιναλίου Carlo Maria Martini ως πρότυπο διαλόγου ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση. Μια πορεία ανώτερης εκπαίδευσης που δεν αποσκοπεί στο «να κάνει τους ανθρώπους να πιστέψουν», αλλά στο να καλλιεργήσει την έρευνα και την κριτική ανάλυση.
Ένα σχέδιο, ή, καλύτερα, μια προσπάθεια να δοθεί απάντηση «σε μια πολιτιστική ανάγκη που πλέον δεν μπορεί να αγνοηθεί, αποτέλεσμα της ουσιαστικής και αναγκαστικής απουσίας της βιβλικής γνώσης από το μορφωτικό υπόβαθρο που προσφέρεται στους φοιτητές των ανθρωπιστικών επιστημών στα ιταλικά πανεπιστήμια».
Με αυτά τα λόγια ο Gabriele Pelizzari, αναπληρωτής καθηγητής Αρχαίας Χριστιανικής Γραμματείας και Φιλολογίας και Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, εξηγεί τους λόγους που τον οδήγησαν να προτείνει αυτό που ο ίδιος χαρακτηρίζει, προς το παρόν, ως μια οργανωμένη προσπάθεια ενίσχυσης της θέσης των βιβλικών σπουδών στα πανεπιστημιακά προγράμματα.
Από πού γεννήθηκε αυτή η ανάγκη;
«Σήμερα, στον κόσμο, ο “Λόγος” –για να χρησιμοποιήσουμε μια κατηγορία της Παλαιάς Διαθήκης– εξακολουθεί να μιλά στην καρδιά δισεκατομμυρίων πιστών και αυτό καθορίζει τον θρησκευτικό χαρακτήρα αυτής της γραμματείας. Εκείνο που θα ήθελα να αναλάβει η πανεπιστημιακή εκπαίδευση είναι μια διαφορετική προσέγγιση αυτών των κειμένων. Το ίδιο αυτό σώμα Γραφών αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο των ιστορικών οικοδομημάτων των ιδεών, φιλοσοφικών, καλλιτεχνικών, λογοτεχνικών, πολιτικών και λαογραφικών, που, έστω και με αντιφάσεις, διαμορφώνουν το πρόσωπο της σύγχρονης κοινωνίας μας. Η κριτική γνώση τους είναι καθοριστική για την κατανόηση της πραγματικότητας, τόσο λόγω της επίδρασής τους στην ιστορία των πολιτισμών όσο και επειδή παραμένουν ζωντανά στοιχεία του σημερινού πολιτιστικού διαλόγου. Κι όμως, αυτός ο πλούτος γνώσης απουσιάζει ή εκπροσωπείται ελάχιστα στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση».
Τι πρέπει να προταθεί απέναντι σε αυτή την κατάσταση;
«Πρώτα απ’ όλα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η ενίσχυση αυτών των μαθημάτων σε ακαδημαϊκό επίπεδο υπηρετεί πολλούς στόχους.
Ο πρώτος είναι, φυσικά, ο πολιτιστικός. Η γνώση του περιεχομένου των βιβλικών κειμένων και του ιδιαίτερου λογοτεχνικού τρόπου λειτουργίας τους προσφέρει ουσιαστικά εργαλεία για την κριτική κατανόηση του ανθρώπου. Είναι, θα έλεγα, οι “φακοί” μέσα από τους οποίους ο ανθρωπιστής μπορεί να βλέπει την πραγματικότητα και να επιτελεί την αποστολή του: όχι μόνο να γνωρίζει, αλλά και να καλλιεργεί τη συνείδηση των αξιών και να συμβάλλει στη διαμόρφωση του μέλλοντος».
Υπήρξαν θετικές αντιδράσεις;
«Στο πλαίσιο του φυσικού διαλόγου γύρω από τόσο σημαντικά πολιτιστικά και εκκλησιαστικά ζητήματα, υπήρξαν επαφές υψηλού επιπέδου με πολύ θετικά αποτελέσματα. Η Σύνοδος της Καθολικής Ιεραρχίας της Ιταλίας (CEI) βλέπει θετικά την ενίσχυση αυτών των σπουδών. Ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση, η οποία αποτέλεσε και τη βάση των συζητήσεων που έχουν ήδη γίνει. Ως πανεπιστημιακός διδάσκων οφείλω να διαφυλάσσω τον κοσμικό χαρακτήρα και την ταυτότητα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας στην Ιταλία. Ακριβώς όμως μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να αναπτυχθεί, με σεβασμό προς όλους, μια βαθιά συνέργεια».
Με ποια έννοια;
«Μου αρέσει να σκέφτομαι ότι οι Άγιες Γραφές μπορούν να αποτελέσουν έναν ιδανικό τόπο συνάντησης και διαλόγου. Αν ο Λόγος του Θεού διατηρεί μια καθοριστική θρησκευτική και υπαρξιακή σημασία για όσους πιστεύουν στον Ιησού Χριστό, η πολιτιστική επίδραση αυτών των κειμένων είναι εξίσου σημαντική και για όσους δεν είναι χριστιανοί. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η χρησιμότητα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας: δεν αποσκοπεί στο να οδηγήσει κάποιον στην πίστη –κανείς δεν θέλει να προσηλυτίσει κανέναν– αλλά στο να γνωρίσει ο φοιτητής την κριτική λειτουργία των βιβλικών κειμένων, τη λογοτεχνική τους δομή και την ιστορική και καλλιτεχνική τους επίδραση. Και όλα αυτά αφήνοντας σε κάθε πλευρά τον δικό της ρόλο».
Έχουν ήδη προταθεί συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα;
«Βεβαίως. Αν σκεφτούμε την ποιμαντική διακονία του στο Μιλάνο, αλλά και το έργο του ως επιστήμονα, καθηγητή, βιβλιστή και εξέχοντος γνώστη της Αγίας Γραφής, ο Καρδινάλιος Carlo Maria Martini αποτελεί ζωντανή μαρτυρία ότι η διάδοση της γνώσης μπορεί να υπερβαίνει τα όρια της εκκλησιαστικής ζωής. Μου αρέσει να λέω ότι αυτή ήταν μία από τις μεγάλες διαισθήσεις του Martini: δίπλα στην έδρα που βλέπει προς τον άμβωνα να υπάρχουν και οι πανεπιστημιακές έδρες που βλέπουν προς τις αίθουσες διδασκαλίας».
«Υπάρχει ασφαλώς η ανάγκη της απλής γνώσης των πληροφοριών, αλλά υπάρχει και η ανάγκη να κατανοηθεί ο κριτικός τρόπος λειτουργίας αυτών των κειμένων. Συχνά ζητείται από αυτή την εκπληκτική “ποιητική του θείου”, που συντάχθηκε και συγκροτήθηκε από τον 13ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ., να λειτουργήσει ως ιστορικό χρονικό ή ως θεωρητική πραγματεία. Έτσι δημιουργούνται συγχύσεις, διευκολύνονται οι παραποιήσεις και ενισχύονται οι παρερμηνείες αυτής της ανεκτίμητης κληρονομιάς. Επαναλαμβάνω: πρόκειται για τη γνώση του περιεχομένου των Αγίων Γραφών, ώστε να κατανοηθεί ο κριτικός τρόπος με τον οποίο λειτουργούν».
Υπήρξατε μαθητής του καθηγητή Remo Cacitti, στενού συνεργάτη του καρδιναλίου Martini. Είναι και αυτός ένας τρόπος να συνεχιστεί μια γόνιμη παράδοση δασκάλων και μαθητών;
«Ναι. Στις ανθρωπιστικές επιστήμες γνωρίζουμε ότι το αντικείμενο της μελέτης δεν περιέχει μόνο το δικό του περιεχόμενο, αλλά δημιουργεί και μια ιστορία επιδράσεων.
Και στις δύο αυτές διαστάσεις, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στην επίδραση, πρέπει να ενισχυθεί η εκπαίδευση γύρω από τα βιβλικά κείμενα.
Αυτό ακριβώς έκανε πάντοτε ο Καρδινάλιος Martini».
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
