Στα λατρευτικά κείμενα του ρωμαϊκού τυπικού γίνεται ευρεία χρήση των κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης, όχι μόνο των προφητών και των ψαλμών όπως συμβαίνει στο βυζαντινό τυπικό, αλλά κατά τη διάρκεια όλου του λειτουργικού έτους διαβάζονται σχεδόν όλα τα άλλα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης στη Θεία Ευχαριστία και στη λειτουργία των ωρών.
Η εντύπωση που δημιουργείται μερικές φορές σε έναν χριστιανό, ο οποίος έχει συνηθίσει σε μια γλώσσα για τον Θεό όπως μας την αποκάλυψε ο Ιησούς Χριστός, ή ακόμη και σε έναν ευαίσθητο άνθρωπο που απορρίπτει τη βία, όταν έρχεται αντιμέτωπος με ορισμένα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης που περιέχουν πόλεμο, τιμωρίες, εξοντώσεις, εκδίκηση, αίμα ή βίαιη γλώσσα, είναι συχνά έντονη αμηχανία και απορία.
Παρόλο που οι πιστοί μας δεν είναι και πολύ αναγνώστες της Βίβλου, δεν είναι σπάνιο κάποιος από αυτούς να έρχεται σε εμάς και να εκφράζει τη δυσφορία του απέναντι σε αυτά τα κείμενα, τα οποία φαίνονται να βρίσκονται σε έντονη αντίθεση με άλλα χωρία της Παλαιάς Διαθήκης, όπου παρουσιάζεται μια διαφορετική εικόνα του Θεού.
Έχω ασχοληθεί και άλλες φορές, σε αυτόν τον χώρο, με το συγκεκριμένο ζήτημα. Ωστόσο, αισθάνομαι την ανάγκη να επανέλθω ακόμη μία φορά σε αυτό.
Την ευκαιρία μού τη δίνει μια πρόσφατη συζήτηση με έναν φίλο μου, ο οποίος μου εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του όταν, διαβάζοντας τη Βίβλο, συναντά σελίδες όπου ο Θεός εμφανίζεται ως πολεμιστής, ως «Θεός Σαβαώθ» (πόσες φορές το επαναλαμβάνουμε στα λειτουργικά κείμενα), δηλαδή ο «Κύριος των στρατευμάτων», ένας Θεός που οδηγεί τον λαό του σε μάχες και πολεμά τους εχθρούς του. Κάποια στιγμή, αναφερόμενος σε αυτές τις εκφράσεις, μου είπε: «Πρέπει να αφοπλίσουμε τον Θεό, διότι σε αυτές τις περιπτώσεις ο Θεός δίνει την εντύπωση ότι είναι ένας φυλετικός θεός, φιλοπόλεμος, εκδικητικός».
Ύστερα η συζήτηση στράφηκε στην πολιτική. Μου επαναλάμβανε ότι αυτές οι αντιλήψεις περί ενός πολεμικού και βίαιου Θεού επηρεάζουν σήμερα το Κράτος του Ισραήλ και ότι βρίσκουν σε αυτές τη δικαιολόγηση για τον τρόπο με τον οποίο ασκούν εξοντωτική βία προκειμένου να αμυνθούν. Έχουν μαζί τους τον «Θεό των στρατευμάτων», τον «Θεό Σαβαώθ».
Προφανώς απέφυγα να μπω σε πολιτικές συζητήσεις, αλλά δεν ξέρω αν κατάφερα να πείσω τον φίλο μου με τις ερμηνευτικές μου εξηγήσεις σχετικά με τη Βίβλο. Επιτρέψτε μου, όμως, να επαναλάβω εδώ μερικές από αυτές τις ιδέες, που δεν είναι καινούριες για πολλούς από εσάς.
Αυτές οι δυσκολίες δεν είναι νέες. Αποτελούν ένα ερώτημα που απασχόλησε την Εκκλησία από τα πρώτα της χρόνια και που σήμερα, χάρη και στη βιβλική επιστήμη, μπορούμε να το κατανοήσουμε καλύτερα.
Το πρώτο και βασικό κλειδί για να κατανοήσουμε αυτές τις δυσκολίες είναι ότι ο Θεός αποκαλύπτεται μέσα στην ιστορία, και μάλιστα σταδιακά, προοδευτικά.
Ο λαός του Ισραήλ δεν έλαβε από την αρχή τη γνώση του Θεού της αποκάλυψης. Ζούσε μέσα σε έναν κόσμο αρχαίο, γεμάτο πολέμους και βία, με μια θρησκευτική νοοτροπία πολύ διαφορετική από τη δική μας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Θεός αποκαλύπτεται σιγά-σιγά, χρησιμοποιώντας έναν τρόπο και μια γλώσσα που οι άνθρωποι της εποχής μπορούσαν να καταλάβουν· μια γνώση κατάλληλη να συλλάβει ο διανοητικός ορίζοντας των ανθρώπων εκείνης της εποχής.
Γι’ αυτό και κάποιες εικόνες του Θεού αντανακλούν τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο λαός ερμήνευε την ιστορία του. Όταν ένιωθε ότι σώζεται ή προστατεύεται από κινδύνους, το εξέφραζε λέγοντας ότι ο Θεός «πολεμά» για χάρη του. Δεν πρόκειται τόσο για μια κυριολεκτική περιγραφή του Θεού, όσο για μια μαρτυρία πίστης: ο Θεός είναι μαζί με τον λαό του, δεν τον εγκαταλείπει, και κυρίως στις πιο κρίσιμες στιγμές. Με άλλα λόγια, δεν αλλάζει ο Θεός· αλλάζει και ωριμάζει η κατανόηση του ανθρώπου για τον Θεό.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η γλώσσα της Βίβλου. Πολλά κείμενα, ιδιαίτερα στην Παλαιά Διαθήκη, χρησιμοποιούν έντονες εικόνες, συμβολισμούς και ποιητικό λόγο.
Όταν, για παράδειγμα, λέγεται ότι ο Θεός «κραυγάζει στη μάχη» (βλ. Ησαΐα 42:13) ή ότι, όπως επαναλαμβάνουμε ακόμα σήμερα στη Λειτουργία, είναι ο «Θεός Σαβαώθ» («Κύριος των στρατευμάτων», YhwhSabaoth), πρέπει να έχουμε υπόψη μας πως στην Παλαιά Διαθήκη ο όρος sabaoth, που χρησιμοποιείται 285 φορές, δεν πρέπει να ερμηνεύεται κατά γράμμα, σαν να πρόκειται για έναν ανθρώπινο πολεμιστή. Αυτές οι εκφράσεις θέλουν να μεταδώσουν μια βαθύτερη αλήθεια: ότι ο Θεός είναι δυνατός, κυρίαρχος της ιστορίας και ικανός να σώσει. Δεν πρόκειται λοιπόν για πολεμικό τίτλο με τη σύγχρονη έννοια, αλλά για βασιλικό τίτλο, που υπονοεί την απόλυτη κυριαρχία του Θεού πάνω σε ολόκληρο τον κόσμο.
Την ίδια στιγμή, η ίδια η Βίβλος μας προσφέρει και άλλες, διαφορετικές εικόνες: ο Θεός είναι μητέρα που δεν ξεχνά το παιδί της (βλ. Ησαΐα 49:15), είναι πατέρας γεμάτος έλεος (Ψαλμός 103:13), είναι πιστός σύζυγος (βλ. Ωσηέ 2:19–20 και Ησαΐα 54:5). Ήδη λοιπόν στην Παλαιά Διαθήκη συναντούμε έναν πλούτο εικόνων που αλληλοσυμπληρώνονται.
Μπορούμε να πούμε ότι ο Θεός διαπαιδαγωγεί τον λαό του. Όπως ένας γονιός συνοδεύει το παιδί του στην ανάπτυξή του, έτσι και ο Θεός ξεκινά από μια αρχική, περιορισμένη κατανόηση και την οδηγεί σταδιακά σε κάτι πιο ώριμο και βαθύ. Ορισμένες πιο σκληρές ή βίαιες εικόνες ανήκουν σε αυτή την πορεία: δεν αποτελούν το τέλος, αλλά ένα ενδιάμεσο στάδιο.
Σιγά-σιγά αναδεικνύεται όλο και πιο καθαρά το πρόσωπο ενός Θεού δίκαιου αλλά και ελεήμονα, που δεν θέλει την τιμωρία, αλλά τη μεταστροφή και τη ζωή.
Για τον χριστιανό, το καθοριστικό κλειδί είναι ο Ιησούς Χριστός. Σε Αυτόν ο Θεός αποκαλύπτεται πλήρως και οριστικά.
Κοιτάζοντας τον Χριστό, κατανοούμε ότι ο Θεός είναι Πατέρας, ότι αγαπά κάθε άνθρωπο, ακόμη και τον εχθρό, και ότι η δύναμή του δεν εκφράζεται με τη βία, αλλά με την προσφορά και την αυτοθυσία. Ο σταυρός γίνεται έτσι η πιο βαθιά αποκάλυψη του ποιος είναι ο Θεός.
Αυτό δεν σημαίνει ότι απορρίπτουμε την Παλαιά Διαθήκη. Παραμένει Λόγος του Θεού, αλλά χρειάζεται να διαβάζεται υπό το φως της ολοκλήρωσής της. Είναι μια πορεία που βρίσκει τον προορισμό της στον Χριστό.
