Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
Εισαγωγή
Το 1999 παίχτηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες το έργο του Roger Young «Jesus» με πρωταγωνιστή τον Jeremy Sisto στο ρόλο του Ιησού. Προφανώς πρόκειται για μια ακόμα μεταφορά στην οθόνη της ζωής του Ιησού. Το έργο αρχίζει με σκηνές ενός παγκόσμιου πολέμου, ενώ ακολουθεί μία σκηνή με τον Ιησού πάνω στο σταυρό να αναρωτιέται: «Γιατί πεθαίνω σταυρωμένος, όταν η ανθρωπότητα σπαράζεται ακόμα από πολέμους, βία και μίσος;»
Όταν διαβάζω στο Ευαγγέλιο το κατεξοχήν κήρυγμα του Ιησού ενάντια στη βία στο «Επί του Όρους Ομιλία», την εντολή του να αγαπάμε ακόμα και τους εχθρούς μας, αισθάνομαι σαν να δέχομαι μια γροθιά στο στομάχι. Ύστερα από περισσότερο από εικόνες αιώνες χριστιανισμού, η ανθρωπότητα ζει ακόμα τη φρίκη του πολέμου, της βίας και του ρατσισμού. Δυστυχώς, ούτε οι θρησκείες είναι απαλλαγμένες από αυτό το απόλυτο κακό, ή μάλλον, όπως έλεγε ο Blaise Pascal: «Οι άνθρωποι ποτέ δεν κάνουν το κακό της βίας τόσο ολοκληρωτικά και με τόσο ενθουσιασμό όπως όταν το κάνουν από θρησκευτική πεποίθηση».
Τον περασμένο αιώνα, σε διάστημα εικοσιπέντε ετών πραγματοποιήθηκαν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, με πρωταγωνιστές κράτη που παραδοσιακά θεωρούνταν χριστιανικά. Ως αποτέλεσμα είχαν να προκαλέσουν εκατομμύρια νεκρούς, απερίγραπτες καταστροφές και αφάνταστους πόνους. Ζήσαμε διάφορες φρικτές γενοκτονίες, μορφές ρατσισμού δικαιολογημένους ακόμα και από συγκεκριμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις.
Σήμερα υπάρχουν ακόμα στον κόσμο πενήντα έξι χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές, τοποθετημένες πάνω σε πυραύλους μεγάλης ακρίβειας. Σαν καταστρεπτική δύναμη αντιστοιχούν σε τέσσερις τόνους τρινιτροτολουόλης για κάθε κάτοικο του πλανήτη μας και μπορούν να εκμηδενίσουν παραπάνω από δώδεκα φορές το κόσμο όλο. Το αναγκαίο κόστος για τη δημιουργία και διατήρηση σε ετοιμότητα αυτού του εξοπλισμού, φτάνει στο αστρονομικό ποσό του ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων ετησίως, δηλαδή κοστίζει στην ανθρωπότητα τρία εκατομμύρια δολάρια το λεπτό.
Αλλά και σήμερα, στον 21ο αιώνα, υπάρχουν εστίες πολέμου σε διάφορα μέρη του κόσμου που συνεχίζουν να προκαλούν καταστροφές, θανάτους και μεγάλα κύματα προσφύγων. Ακόμα και η χώρα μας απειλείται από ένα φιλοπόλεμο γείτονα.
Μπροστά σ’ αυτό το φαινόμενο του πολέμου και της βίας, που συνοδεύει από πάντα την ανθρωπότητα, ποιά είναι η στάση των χριστιανών, έχοντας κυρίως υπόψη τη διδασκαλία του Χριστού, που για πολλούς είναι αρκετά ενοχλητική; Θα αναφερθούμε, λοιπόν, σε αυτά που είπε ο Χριστός για την ειρήνη και τη μη βία, στη συνέχεια για το πώς οι χριστιανοί και κυρίως οι οργανωμένες Εκκλησίες αντέδρασαν σ’ αυτήν τη διδασκαλία του Χριστού και εντέλει θα κάνουμε μια αναφορά στην θεολογία της ειρήνης σήμερα.
Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΡΗΝΗ
Η χώρα στην οποία γεννήθηκε ο Ιησούς, η Παλαιστίνη, φαινομενικά κατείχε την ειρήνη. Πράγματι απολάμβανε την Pax Augustea η οποία ωστόσο βασιζόταν στην κατάκτηση της περιοχής από μία ξένη δύναμη, τη Ρώμη. Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έλεγχε τα πάντα, φορολογούσε σκληρά το λαό και καταπίεζε την επιθυμία του για ανεξαρτησία.
Shalom
Ο Ιησούς μιλά συχνά για ειρήνη. Ο χαιρετισμός του είναι Shalom, ειρήνη στα εβραϊκά. Η λέξη Shalom αντιστοιχεί σε μία βασική ιδέα της Αγίας Γραφής που σημαίνει γαλήνη, τάξη, αρμονία, φιλία με τον Θεό και τους ανθρώπους. Σταδιακά αυτή η λέξη αναφέρεται στην ειρηνική συνύπαρξη των λαών. Εμπλουτίζεται δε με μία μεσσιανική έννοια που ουσιαστικά σημαίνει, σωτηρία και συμμετοχή στα αγαθά που θα φέρει ο Μεσσίας. Η λέξη Shalom ξεπερνά την απλή ατομική σφαίρα και αναφέρεται στην κοινωνική σχέση των ανθρώπων.
Η ειρήνη συνδέεται με την δικαιοσύνη και την πολιτική απελευθέρωση του Ισραήλ.
Η εσωτερική και κοινωνική ειρήνη που περιγράφει με λαμπερές εικόνες ο Προφήτης Ησαΐας, δεν είναι καρπός μόνο της ανθρώπινης προσπάθειας, αλλά αποτελεί ένα δώρο του Θεού, αυτό το δώρο σιγά σιγά προσωποποιείται με τον περίφημο «Δούλο του Γιαχβέ», τον μη βίαιο προφήτη, τον πρίγκιπα της ειρήνης και ειρηνοποιό βασιλιά ο οποίος «οδηγείται σαν αρνί στη σφαγή».
Ο χαιρετισμός Shalom ξεχωρίζει, λοιπόν, από την εύθραυστη και απατηλή εγκόσμια ειρήνη που προκύπτει από τον πόλεμο τον εξαναγκασμό και τη βία.
Οι Προφήτες αμφισβητούν την αναζήτηση της ειρήνης έξω από την περίμετρο της σχέσης με τον Θεό της ειρήνης. Για τους προφήτες η ειρήνη δεν ήταν ένας απλός συμβιβασμός με τους δυνατούς του κόσμου. Γι’ αυτούς, η ειρήνη χωρίς την προσωπική εσωτερική αλλαγή και χωρίς τη δικαιοσύνη για τους φτωχούς και τους καταπιεζόμενους αποτελούσε απατηλή χίμαιρα. Εντούτοις επειδή η ειρήνη συνδέεται με την ανθρώπινη προσπάθεια για τη δικαιοσύνη και επομένως με τον ανθρώπινο εγωισμό και την αμαρτία, δεν θα μπορέσει να είναι ποτέ πλήρης σ’ αυτόν τον κόσμο.
Ο Ιησούς τοποθετείται σ’ αυτή τη προοπτική ειρήνης. Οι Ευαγγελιστές σύμφωνα με την αφηγηματική τους θεολογία, τοποθετούν την γήινη ύπαρξη του Χριστού μέσα σε δύο γεγονότα εμπνευσμένα από την Shalom.
Στην αρχή της ζωής του Χριστού, οι άγγελοι στη Βηθλεέμ αναγγέλλουν την ειρήνη (Βλ. Λουκά 2, 14), και το βράδυ της ανάστασης ο Ιησούς, όταν πρώτα εμφανίζεται στους Αποστόλους, τους χορηγεί το Πασχαλινό του δώρο, την Ειρήνη (Λουκά 24, 36) μία ειρήνη όμως διαφορετική από αυτή που δίνουν οι άνθρωποι (βλ. Ιωάννη, 14, 27).
Οι Ευαγγελιστές έχουν συνειδητοποιήσει ότι στο πρόσωπο του Ιησού έχουν πραγματοποιηθεί όλες οι παλαιές υποσχέσεις για την ειρήνη. Όλο το περίγραμμα της ειρήνης που είχαν προβλέψει οι Προφήτες βρίσκει την πληρότητά του στις διδασκαλίες και στην προσωπική συμπεριφορά του Χριστού. Η Ειρήνη (Shalom), λοιπόν, αποτελεί δώρο του Αναστημένου Ιησού
Η ειρήνη είναι δώρο του Θεού Πατέρα εν Χριστώ.
Η Ειρήνη ταυτίζεται με τον Ιησού ο οποίος πεθαίνει και ανασταίνεται για να συμφιλιώσει όλους τους ανθρώπους (βλ. Β’ Κορ. 5, 18-20). Η ειρήνη που χορηγεί ο Χριστός στους μαθητές του αποτελεί ταυτόχρονα δέσμευση για αυτούς, οι οποίοι, με τη νέα δύναμη που προέρχεται από τον σταυρό του Χριστού, μπορούν και πρέπει, να είναι πιστοί στο νέο κόσμο που εγκαινίασε ο Ιησούς και έτσι να αφιερωθούν στην πραγματοποίηση της δικαιοσύνης και της ελευθερίας των παιδιών του Θεού. Η ειρήνη του Ιησού, είναι και υπόσχεση που θα πραγματοποιηθεί οριστικά όταν ο Ιησούς θα παραδώσει τα πάντα στον Πατέρα και η Βασιλεία του θα βρει πλήρη πραγματοποίηση (βλ. Α’ Κορ. 15, 20-26.28). Είναι φανερό λοιπόν, ότι στο πρόσωπο του Ιησού από την Ναζαρέτ, πραγματοποιείται το όραμα του προφήτη Ησαΐα γύρω από τον «Δούλο του Γιαχβέ» (eved Hashem) (βλ. Ησαΐας κεφ. 50). Ο Ιησούς είναι ο πράος Μεσσίας που με το να κηρύξει τη μη βία σκανδαλίζει όλους τους βίαιους και δυνατούς αυτού του κόσμου. Είναι αυτός που στους Μακαρισμούς αποκαλεί μακάριους τους φτωχούς, τους πράους και μαζί μ’ αυτούς τους ειρηνοποιούς, αυτούς που αντιστέκονται στο κακό με την δύναμη της πραότητας, χωρίς να το ανταποδώσουν (βλ. Ματθ. 5, 3-10) . Χαρακτηριστική είναι η λεγόμενη «Ομιλία των αντιθέσεων» (Βλ. Ματθ. 5,20-48 «έχετε ακούσει ότι είπαν… εγώ όμως σας λέγω…»), όπως επίσης το θαυμάσιο κείμενο του Ευαγγελιστή Λουκά (6,27-38) στο οποίο ο Ιησούς αναφέρεται στην αγάπη για τους εχθρούς. Αυτά τα κείμενα αποτελούν τον Μέγα Χάρτη, το μανιφέστο της χριστιανικής απόρριψης της βίας. Ενώ ο Ιησούς καταδικάζει το κακό που καταπιέζει και ταπεινώνει, αναδεικνύει μία πρωτότυπη και εκπληκτική οδό για να αντισταθεί κανείς στο κακό. Το κακό ξεπερνιέται με τη λογική της αγάπης, γιατί μόνο αυτή μπορεί να σπάσει την αλυσίδα της βίας και της εκδίκησης.
Ο θάνατος του Ιησού πάνω στον σταυρό και η συγχώρηση που απηύθυνε στους δήμιούς του, αποτελούν προνομιούχες στιγμές της αγάπης. Αντίθετα από τους ζηλωτές, για τους οποίους, το ιδανικό το αποτελούσε η ένοπλη αντίσταση εναντίον των Ρωμαίων, ο Ιησούς απαιτεί από τους μαθητές του να απαρνηθούν τη βία και να αγαπήσουν τους εχθρούς τους.
Η εντολή της αγάπης για τους εχθρούς είναι μία αποκλειστική ιδιαιτερότητα του Ιησού. Σε όλη την Καινή Διαθήκη, μόνο ο Ιησούς κηρύττει κάτι τέτοιο. Ήταν ο μόνος που κήρυξε την απεριόριστη αγάπη και κυρίως την αγάπη για τους εχθρούς και τους αμαρτωλούς.
Αναγγέλλοντας ότι όλοι οι άνθρωποι αποτελούν αντικείμενα της αγάπης του Θεού, ο Ιησούς απαιτεί από τους οπαδούς του να μιμηθούν την καθολικότητα αυτής της αγάπης (βλ. Λκ. 6, 27-36).
Η αγάπη για τους εχθρούς και τους αμαρτωλούς και η συγγνώμη για τις προσβολές, έτσι όπως τις δίδαξε ο Ιησούς, δεν ταυτίζονται με την άνανδρη σιωπή, με την ηθική παραίτηση μπροστά στην αδικία, τη βία που καταπιέζει και μπροστά στην άρνηση του ανθρώπου να πραγματοποιήσει το σχέδιο του Θεού. Ο Ιησούς με την συμπεριφορά του και με τη διδασκαλία του, δεν δίσταζε να στιγματίσει το κακό, την αδικία, τη βία από οποιαδήποτε κατεύθυνση αυτή προέρχεται. Ήταν τέτοια η προφητική δύναμη των λόγων του και των πράξεων του, ώστε οι πολιτικές και θρησκευτικές αρχές της εποχής του προσπάθησαν να τα αποσιωπήσουν καρφώνοντας τον στον σταυρό. Ο σταυρός αποτελεί την μεγαλύτερη κραυγή της ιστορίας ενάντια στη βία και στην αδικία.
Ο Χριστός λοιπόν δίδαξε με τα λόγια του και με τα έργα του, αλλά ακόμη περισσότερο με τη ζωή του, πώς πρέπει να αντιστεκόμαστε στη βία, στην αδικία και στην αμαρτία, όχι όμως με τη βία, ούτε καν με τη νόμιμη αυτοάμυνα, αλλά με την αγάπη, την αυτοθυσία και την ενεργητική αλλά όχι βίαιη, αντίσταση. Ο πόλεμος και η νόμιμη βίαιη άμυνα, δεν έχουν θέση στα πλαίσια της λογικής του Ευαγγελίου. Η «άδεια να δολοφονήσεις» είναι εντελώς ξένη προς το Ευαγγέλιο. Αυτή είναι η λογική του κόσμου, όχι του Σταυρού. Ο Ιησούς πεθαίνει θύμα της βίας, αλλά νικά τη βία, πεθαίνοντας από αγάπη για όλους.
Βέβαια αυτή η διδασκαλία του Ιησού είναι από τις πιο δύσκολες να τις καταλάβουμε και κυρίως να τις εφαρμόσουμε. Για τους χριστιανούς, όμως, αποτελούν το καινούριο που δίδαξε ο Ιησούς με τα λόγια και τη ζωή του, κυρίως με το σταυρικό του θάνατο. Η απάρνηση της βίας, δεν είναι κάτι το προαιρετικό, ένα optional, ισχύει για τον κάθε χριστιανό και για το σύνολο της Εκκλησίας και πρέπει να διεισδύσει στα πολιτικά, κοινωνικά, ηθικά και οικονομικά ήθη των λαών. Γεγονός, όμως, που δυστυχώς, μετά από περισσότερο από είκοσι αιώνες χριστιανισμού, είναι ακόμα το ζητούμενο για εμάς που πιστεύουμε στο Χριστό.
Ας δούμε λοιπόν πώς αναπτύχθηκαν οι βασικές αυτές αρχές του Χριστού γύρω από τη μη βία και την κατάργηση του πολέμου κατά την διάρκεια της ιστορίας της Εκκλησίας.
Αυτά όμως στην ανάρτηση της επόμενης Παρασκευής…
+ Ιωάννης Σπιτέρης
Αρχιεπίσκοπος
