Παραδοσιακά, ο μήνας Μάιος είναι αφιερωμένος στην ευλάβεια της Παναγίας. Θα επιθυμούσα, λοιπόν, στo πλαίσιο αυτών των μελετών σχετικά με την πίστη, να μοιραστώ μαζί σας αυτήν την ομιλία, αν και δε θυμάμαι πότε και σε ποιους την είχα απευθύνει. Πρόκειται για ένα απλό κείμενο, μερικά μέρη του όμως δεν είναι αναπτυγμένα όπως θα έπρεπε, ενώ κάποια άλλα έχουν μία ιδιαίτερη συναισθηματική φόρτιση. Επιτρέψτε μου όμως, έτσι όπως είναι, να το αφιερώσω στην Παναγία ως ελάχιστη ένδειξη αγάπης.
Πριν ακόμη ο Χριστός αναγγείλει τους μακαρισμούς, η Παναγία ανακηρύχθηκε επίσημα, μακάρια, από την Ελισάβετ χάρη στην πιστότητά της: Μακαρία σ’ αυτήν που πίστεψε ότι θα εκπληρωθούν τα λόγια που της είπε ο Κύριος (Λουκάς 1,45).
Η πίστη είναι αυτό που χαρακτηρίζει την πνευματική στάση της Παναγίας, είναι αυτή που της άνοιξε την καρδιά στην επίδραση του Θεού κι έτσι το σχέδιο του Θεού πραγματοποιήθηκε σε εκείνη, μέσω αυτής, και στον καθένα από εμάς. Ο Χριστός είναι ο καρπός αυτής της ηρωικής πίστης που αποτελεί συνάμα δώρο και κατάκτηση. «Η Παναγία συνέλαβε τον Ιησού πρώτα με την πίστη και μετά στα σπλάχνα της», δίδασκε ο Άγιος Αυγουστίνος (Βλ. Sermo 293, PL 38, 1327).
Η Β’ Σύνοδος του Βατικανού χαρακτηρίζει τη ζωή της Θεοτόκου ως μια «οδοιπορία της πίστης» (Φως των εθνών, 58).
Η Παναγία δεν συνέβαλε παθητικά στον ερχομό της Βασιλείας του Θεού, αλλά ενεργητικά με την πίστη της και την υπακοή της.
«Σωστά, λοιπόν, οι Άγιοι Πατέρες έχουν τη γνώμη ότι η Μαρία δεν ήταν μόνο παθητικό όργανο στα χέρια του Θεού, αλλά συνεργάστηκε με την ελεύθερη πίστη και υπακοή της, στη σωτηρία του ανθρώπου» (Β’ Σύνοδος του Βατικανού, Φως των Εθνών, 58).
Όπως λέει ο Άγιος Ειρηναίος (130-202), η Παναγία «με την υπακοή της έγινε αιτία σωτήριας γι’ αυτήν και για όλο το ανθρώπινο γένος» (Κατά Αιρέσεων, ΙΙΙ, 22, 4 PG 7, 959 A). Και ο ίδιος ο μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας διδάσκει: «Ο κόμπος της ανυπακοής της Εύας λύθηκε με την υπακοή της Μαριάμ· εκείνο που η παρθένος Εύα έδεσε με την απιστία της, η παρθένος Μαρία έλυσε με την πίστη της» (Στο ίδιο, PG 7, 959 A).
Είναι φανερή η πίστη της Παναγίας σε όλα τα ευαγγελικά επεισόδια που την αφορούν.
Η πίστη της Παναγίας στον Ευαγγελισμό
Το ευαγγελικό επεισόδιο του Ευαγγελισμού ανήκει σ’ εκείνες της σελίδες της Βίβλου που περιγράφουν μια κλήση, ένα κάλεσμα του ανθρώπου εκ μέρους του Θεού. Ο Θεός καλεί τον άνθρωπο για μία Αποστολή, τον κάνει δικό του, του δίνει ένα νέο όνομα συνδεδεμένο με τη νέα κατάσταση και δηλώνει τη νέα σχέση του με το Θεό.
Το νέο όνομα της Παναγίας είναι αυτό που της έδωσε ο Άγγελος: η «κεχαριτωμένη», που σημαίνει: Εσύ Μαριάμ είσαι το κατ’ εξοχήν αντικείμενο της αγάπης του Θεού. Ο Θεός διαλέγοντας αγαπά και διαλέγοντας μεταδίδει την αγάπη του στην εκλεκτή του γι’ αυτό ο «Κύριος είναι μαζί σου».
Η αποστολή της Παναγίας, στο σχέδιο σωτηρίας, είναι να γίνει η μητέρα του Θεού, να πραγματοποιηθεί η ενσάρκωση του Λόγου. Το πού θα την οδηγήσει αυτή η κλήση, φανερώνεται στα εδάφια που ακολουθούν.
Τόσο είναι παράλογα και παράξενα αυτά τα γεγονότα για τον ανθρώπινο νου, που θα τρομάξουν ακόμα και την Μαριάμ, μια εβραιοπούλα, την εποχή εκείνη, όχι παραπάνω από 16 ετών. Μόνο μια απέραντη πίστη είναι ικανή να δεχθεί τις συνέπειες. Πρώτ’ απ’ όλα, να δεχθεί τον εαυτό της ως κεχαριτωμένη. Αγαπημένη από το Θεό (πώς είναι δύσκολο να δεχθούν κάποιοι το γεγονός πως ο Θεός μας αγαπάει!!!). Ο Άγγελος αναγγέλλει λοιπόν τη θεϊκή μητρότητα της Παναγίας:
«Και ο άγγελος της είπε: “Μη φοβάσαι, Μαριάμ, διότι βρήκες χάρη κοντά στο Θεό. Και να, θα μείνεις έγκυος και θα γεννήσεις ένα γιο, που θα τον ονομάσεις Ιησού. Αυτός θα γίνει μέγας και θα ονομασθεί Υιός του Υψίστου και θα του δώσει ο Κύριος ο Θεός το θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει για πάντα πάνω στη γενιά του Ιακώβ και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος» (Λουκάς, 30-33).
Η Μαριάμ, μπροστά στο Θεό, αισθάνεται ταπεινή, φτωχή. Κι όμως ο Θεός της ζητάει κάτι το παράδοξο, το ανθρωπίνως αδύνατο. Γιατί;
Αδύνατο γιατί είναι παρθένα. Πίστη, σημαίνει να δεχθείς αυτό που για τον άνθρωπο είναι αδύνατο, αλλά όχι για το Θεό: «Διότι για το Θεό κανένας λόγος δεν είναι αδύνατος για να πραγματοποιηθεί». Η Μαριάμ ξεπερνάει με την πίστη την ανθρώπινη αδυναμία (η μη δυνατότητα καρποφορίας) και γίνεται φορέας της ζωής.
Πώς γίνεται φορέας της ζωής;: «Το Άγιο Πνεύμα θα έλθει πάνω σου και η δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Η πίστη της Μαριάμ επιτρέπει στο Άγιο Πνεύμα να γίνει φορέας της ζωής, να γίνει ζωντανή διαφάνεια του Αγίου Πνεύματος. Στο «Πιστεύω» ομολογούμε την πίστη μας «εἰς τό Πνεῦμα τό Ἅγιον, τό Κύριον, τό Ζωοποιόν». Το Άγιο Πνεύμα είναι η Πηγή της ζωής, δοσμένη από τον Θεό Πατέρα, η Παναγία με το να γίνει ζωντανή διαφάνεια του Αγίου Πνεύματος, συμμετέχει σε αυτήν την ζωτική δραστηριότητα του Παράκλητου και παρθενικά (δηλ. εν αγίω Πνεύματι) συλλαμβάνει το Λόγο του Θεού.
Το παράδοξο δεν σταματάει στο γεγονός του ότι η Μαριάμ είναι παρθένα, αλλά κυρίως στο γεγονός ότι ο γιος της είναι και Υιός του Υψίστου: «Αυτός θα γίνει μέγας και θα ονομασθεί Υιός του Υψίστου και θα του δώσει ο Κύριος ο Θεός το θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει για πάντα πάνω στη γενιά του Ιακώβ και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος».
Εκτός από το αφάνταστο γεγονός ότι το παιδί της είναι Θεός, ο άγγελος της λέει ότι αυτό το παιδί θα είναι και ο Σωτήρας (Ιησούς σημαίνει Σωτήρας) του κόσμου. Θα του δώσει το φως αλλά δεν θα μπορέσει να το κρατήσει για τον εαυτό της. Είναι δώρο Θεού. Ανήκει σε όλους. Της δίνεται ένα παιδί, αλλά ταυτόχρονα ο Θεός της το αφαιρεί. Έχοντας υπόψη της όλα αυτά, έστω και όχι ακόμα στην πληρότητα της σημασίας τους, η Μαριάμ προχωρεί στην ελεύθερη συγκατάθεσή της: «Είπε τότε η Μαριάμ: “Εγώ είμαι η δούλη του Κυρίου. Ας γίνει σε μένα σύμφωνα με το λόγο σου“».
Εδώ η πίστη της Παναγίας εκφράζεται ως ελεύθερο και ως ολοκληρωτικό δόσιμο, ολοκληρωτική εμπιστοσύνη στον Λόγο του Θεού. Το ναι της Παναγίας εγκαινιάζει με τον τρόπο αυτόν, μια νέα δημιουργία, ένα νέο κόσμο.
H πίστη της Μαριάμ στην επίσκεψη στην Ελισάβετ
Η πίστη δεν μας κάνει να στρεφόμαστε προς τον εαυτό μας, αλλά προς τους άλλους. Αυτό το αντιλαμβανόμαστε στο ευαγγελικό επεισόδιο της επίσκεψης της Παναγίας στην Αγία Ελισάβετ (Βλ. Λουκάς 1, 39-56). Το Μεγαλυνάριο («Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο…» (Βλ. Λουκάς 1, 46 – 55) φανερώνει την ωριμότητα της πίστης της Παναγίας, γιατί πράγματι, η πίστη είναι αυτή που μας βοηθά να ερμηνεύσουμε τα γεγονότα της ιστορίας από την προοπτική του Θεού. Αυτό κάνει και η Παρθένος από την Ναζαρέτ, όχι μόνο διαβάζει, μέσω της πίστης της τα περασμένα γεγονότα που αφορούν στον λαό της, αλλά το βλέμμα της συλλαμβάνει και μια παγκόσμια προοπτική, αυτήν του να ερμηνεύει την μελλοντική προοπτική της ιστορίας.
Η Πίστη της Παναγίας στη γέννηση του Ιησού
Πίστη σημαίνει να είναι κανείς ικανός να αναγνωρίζει τα ίχνη του Θεού στα γεγονότα της ζωής, όσο κι αν αυτά είναι δύσκολα, ακόμη κι αν αυτά, αντί να τον φανερώνουν, τον κρύβουν. Το μεγαλείο της Παναγίας συνίσταται στο ότι μπόρεσε να δει την παρουσία του Θεού σε όλη τη διαδικασία της ζωής της.
Ας σκεφτούμε τις περιπτώσεις κάτω από τις οποίες η Παναγία γέννησε τον Ιησού, έτσι όπως μας τις περιγράφει ο Ευαγγελιστής Λουκάς (Βλ. 2, 1 – 7). Ο Ιησούς γεννιέται μακριά από το σπίτι του, με αφορμή μια απογραφή, που αναγκάζει την Μαριάμ και τον Ιωσήφ να πραγματοποιήσουν ένα εξαιρετικά κουραστικό ταξίδι.
Φτώχεια… Ο γιος της δεν είναι ο Υιός του Υψίστου; Πώς γίνεται να πηγαίνουν όλα τόσο στραβά; Είναι έτσι φτωχός αυτός ο Μεσσίας; Σε τι συνίσταται λοιπόν η «βασιλεία» του στην οποία αναφέρθηκε ο Άγγελος στον Ευαγγελισμό της; Η πίστη της Παναγίας σφυροκοπείται, δοκιμάζεται, αλλά και αυξάνει.
Τελειώνοντας τη διήγησή του, ο Λουκάς μας λέει: «Κι όλοι όσοι άκουσαν θαύμασαν γι’ αυτά που τους διηγήθηκαν οι βοσκοί. Και η Μαρία όλα αυτά τα λόγια τα κρατούσε στην καρδιά της και τα μελετούσε» (Λουκάς 2, 18-19). Αυτά τα λόγια σημαίνουν ότι όλα αυτά τα γεγονότα δεν ήταν εύκολο να τα ερμηνεύσει πάντοτε η Παναγία, προσπαθούσε όμως μέσα της, να τους δώσει το σωστό νόημα. Ξέρει ότι δεν υπήρξε θύμα μιας αυταπάτης, ότι ο Θεός δεν τη ξεγέλασε. Τα γεγονότα δεν τη βοηθούν, εντούτοις είναι βέβαιη ότι και στη φτώχεια και στην εγκατάλειψη βρίσκεται πάντοτε κρυμμένος ο Θεός της.
Ο Ιησούς ανάμεσα στους διδασκάλους
Το ίδιο μπορούμε να διαπιστώσουμε και στο επεισόδιο στο οποίο ο δωδεκάχρονος Ιησούς χάνεται στα Ιεροσόλυμα και τον «βρήκαν οι γονείς του μετά από τρεις μέρες στο ναό, να κάθεται ανάμεσα στους νομοδιδασκάλους, να τους ακούει και να τους ρωτά… Όταν οι γονείς του τον είδαν έμειναν έκπληκτοι και η μητέρα του είπε: “Παιδί μου, γιατί μας συμπεριφέρθηκες έτσι; Ο πατέρας σου κι εγώ, γεμάτοι αγωνία σε αναζητούσαμε”. Κι ο Ιησούς τους είπε: “Γιατί με αναζητούσατε; Δεν γνωρίζατε ότι εγώ πρέπει να είμαι στο σπίτι του Πατέρα μου;” Αλλά εκείνοι δεν κατάλαβαν το λόγο που τους είπε» (Λουκάς 2, 41 – 50).
Η Μαριάμ αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι αυτό το παιδί ξεφεύγει από τα σχέδιά της. Είναι μαθημένη όμως να οδηγείται από την πίστη. Η πίστη δεν μας αφήνει να επαναπαυόμαστε στα δεδομένα, μας ωθεί προς τα εμπρός, μας αναγκάζει να μην σταματάμε ποτέ. Η πίστη δεν είναι ένα αντικείμενο που πρέπει να διατηρούμε, αλλά μια ζωή που πρέπει να αυξάνουμε. Όλα αυτά βάζουν σε κρίση την -ως εδώ- πίστη μας κι αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε και στο τέλος κάνουμε την υπέρβαση.
Έτσι έγινε και με την Παναγία. Ο Άγγελος είχε μιλήσει. Για 12 χρόνια υπήρξε μια συνηθισμένη σχέση μιας μητέρας με το παιδί της. Τώρα όλα αλλάζουν. Η πίστη αρχίζει να εξελίσσεται σε μία δραματική αναζήτηση.
Η πίστη της Παναγίας στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο
Στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη επιβεβαιώνεται η πίστη της Παρθένου, έτσι όπως μας την περιγράφει και ο Ευαγγελιστής Λουκάς.
Στο γάμο της Κανά
«Την τρίτη μέρα, γινόταν γάμος στην Κανά της Γαλιλαίας και ήταν εκεί η μητέρα του Ιησού. Προσκάλεσαν, λοιπόν, και τον Ιησού και τους μαθητές του στο γάμο. Επειδή τέλειωσε το κρασί, η μητέρα του Ιησού του είπε: “Δεν έχουν κρασί”. Της λέει τότε ο Ιησούς: “Τι το κοινό έχουμε εμείς, γυναίκα; Δεν έφθασε ακόμα η ώρα μου”. Λέει η μητέρα του στους υπηρέτες: “Κάμετε, ό,τι κι αν σας πει“» (Ιωάννης 2, 1 – 5).
Εδώ έχουμε ένα εξαιρετικό παράδειγμα της πίστης ως απεριόριστη εμπιστοσύνη στο Θεό. Η πίστη μετατρέπεται σε βοήθεια προς τους άλλους. H Παναγία θα βάλει την πίστη της στη δική μας διαθεσιμότητα.
Η Παναγία κάτω από το Σταυρό
Η πίστη της Παναγίας δοκιμάζεται και ωριμάζει κυρίως κάτω από το Σταυρό. Όπως ξέρουμε, ο σταυρός αποτελεί την κατεξοχήν «ώρα» του Ιησού. Όλη η ύπαρξή του, η πορεία από την Γαλιλαία στα Ιεροσόλυμα δεν είναι άλλο παρά ένα ταξίδι προς τον σταυρό.
Το να είναι κανείς μαθητής του Ιησού, σημαίνει να ακολουθήσει τον Ιησού μέχρι τον σταυρό. Μας το δίδαξε ο ίδιος: «Αν κάποιος θέλει να έρχεται πίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του και ας σηκώνει το σταυρό του κάθε μέρα και ας με ακολουθεί» (Λουκάς 8,23).
Η πίστη ποτισμένη από τον πόνο γίνεται καρποφόρα. Η μεσσιανική κοινότητα γεννιέται κάτω από τον σταυρό και η Παναγία με την πίστη της και με τον πόνο της, επεκτείνει την μητρότητά της, γίνεται μητέρα του σώματος του Ιησού που είναι η Εκκλησία, του καθενός από εμάς: «Στέκονταν, τότε, κοντά στο σταυρό του Ιησού η μητέρα του και η αδελφή της μητέρας του, η Μαρία η γυναίκα του Κλωπά και η Μαρία η Μαγδαληνή. Ο Ιησούς, λοιπόν, όταν είδε τη μητέρα του και το μαθητή που αγαπούσε να στέκεται δίπλα της, λέει στη μητέρα του: “Γυναίκα, αυτός είναι ο γιος σου”. Μετά λέει στο μαθητή: “Αυτή είναι η μητέρα σου”. Κι από εκείνη την ώρα, ο μαθητής την πήρε στο σπίτι του» (Ιωάννης 19, 26–27).
Η Μαρία δεν ονομάζεται με το όνομά της, αλλά απλώς «μητέρα» ή «γυναίκα» «μάνα»: «Μητέρα του Ιησού», «η μητέρα σου». Το νέο όνομα της Παρθένου είναι «μητέρα». Το όνομα ταυτίζεται με την αποστολή της. Ο Ιωάννης είναι ο μαθητής, ο πιστός, ο χριστιανός. Το όνομα «γυναίκα» με το οποίο ο Ιησούς απευθύνεται στην μητέρα του θέλει να μας υπενθυμίσει το γεγονός του Βιβλίου της Γέννησης (3,15): «Και έχθρα θα στήσω ανάμεσα σ’ εσένα και τη γυναίκα και ανάμεσα στο σπέρμα της, αυτό θα σου συντρίψει την κεφαλή, και συ θα του δαγκώσεις την πτέρνα».
Στο Σταυρό πραγματοποιείται η συντριβή του σατανά (το φίδι) μέσω της γυναίκας (της Μαρίας) και του σπέρματός της (ο Ιησούς) και εγκαινιάζεται ο νέος Λαός του Θεού. Η μητέρα του Ιησού γίνεται η μητέρα του μαθητή, δηλαδή της Εκκλησίας. Από την πληγωμένη καρδιά του Ιησού, από την πονεμένη πίστη της Παναγίας και από την πίστη του κάθε χριστιανού γεννιέται η Εκκλησία.
Η Παναγία πρότυπο της πίστης της Εκκλησίας
Η Εκκλησία και ο καθένας από εμάς αντικατοπτρίζεται στην πίστη, στην αγάπη και στην ελπίδα της Παναγίας. Αυτή μας διδάσκει να ενσαρκώνουμε την πίστη στη ζωή, να μετατρέπουμε σε υπερφυσική κάθε συνηθισμένη στιγμή της ζωής μας. Με την πίστη, όλα στην ζωή μας γίνονται πολύτιμα, αιώνια, όπως συνέβη με εκείνην.
Η ταπεινή γυναίκα από τη Ναζαρέτ γίνεται για τον καθένα από εμάς ο σκαπανέας στο «οδοιπορικό της πίστης», της δικής της και της δική μας.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
Αρχιεπίσκοπος
