Τον περασμένο μήνα, με την ευκαιρία της 800ής επετείου από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου, είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω στους αδελφούς Καπουτσίνους, που είχαν έρθει από όλη την Ελλάδα, ένα κρίσιμο ιστορικό ζήτημα που αφορά τον Άγιο Φραγκίσκο, το λεγόμενο «Φραγκισκανικό ζήτημα».
Αυτό αφορά το ιστορικό και κριτικό πρόβλημα των διαφορετικών βιογραφιών του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης που γράφτηκαν μετά τον θάνατό του (1226), καθώς και την προσπάθεια των μελετητών να προσδιορίσουν ποιες πηγές βρίσκονται πιο κοντά στην ιστορική πραγματικότητα. Ήδη από τον 13ο αιώνα συντάχθηκαν πολυάριθμες αφηγήσεις της ζωής του, συχνά με διαφορετικές οπτικές, που συνδέονταν και με τις εσωτερικές συζητήσεις μέσα στο Φραγκισκανικό Τάγμα σχετικά με το πώς έπρεπε να ερμηνευθεί το ιδανικό της φτώχειας και ο τρόπος ζωής του Αγίου.
Οι πρώτες σημαντικές βιογραφίες γράφτηκαν από τον Θωμά από το Τσελάνο (Tommaso da Celano), ο οποίος συνέγραψε δύο βίους του Αγίου: τον «Πρώτο Βίο» (1228–1229), που συντάχθηκε λίγο μετά την αγιοκατάταξη του Φραγκίσκου, και είκοσι περίπου χρόνια αργότερα τον «Δεύτερο Βίο». Μερικές δεκαετίες αργότερα, ο άγιος Βοναβεντούρας από το Μπανιορέτζιο (Bonaventura da Bagnoregio), γενικός ηγούμενος του Τάγματος, συνέταξε την επίσημη βιογραφία του Αγίου (1263). Στη συνέχεια, η Γενική Σύνοδος των Φραγκισκανών αποφάσισε να καταστήσει αυτήν και μόνο αυτήν το βασικό κείμενο αναφοράς για τη ζωή του Ιδρυτή του Τάγματος. Η πιο δραματική απόφαση, όμως, ήταν η εντολή να καταστραφούν όλες οι παλαιότερες βιογραφίες, ώστε να διασφαλιστεί μια ενιαία αφήγηση της ζωής του Αγίου.
Ευτυχώς, στους επόμενους αιώνες ανακαλύφθηκαν ξανά οι δύο πρώτες βιογραφίες που είχε συγγράψει ο Tommaso da Celano, καθώς και άλλα χειρόγραφα που περιέχουν πολύτιμο και αυθεντικό βιογραφικό υλικό γραμμένο από τους πρώτους συντρόφους του Αγίου. Πρόκειται για συλλογές αναμνήσεων που παρουσιάζουν συχνά μια πιο απλή, άμεση και ανθρώπινη εικόνα του Φραγκίσκου. Η σύγκριση αυτών των διαφορετικών μαρτυριών γέννησε το λεγόμενο «Φραγκισκανικό ζήτημα», δηλαδή την ιστορικοκριτική συζήτηση που αποσκοπεί στην ανασύνθεση της αυθεντικής μορφής του Φραγκίσκου και στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η μνήμη του ερμηνεύθηκε και αναδιαμορφώθηκε με την πάροδο του χρόνου.
Με βάση αυτό το νέο υλικό, τους δύο τελευταίους αιώνες παρατηρείται μια αναβίωση των βιογραφιών του Αγίου της Ασίζης, γραμμένων από σπουδαίους μεσαιωνολόγους — και όχι μόνο καθολικούς. Μέσα από αυτές αναδύεται μια ακόμη πιο αυθεντική και ανθρώπινη εικόνα του Αγίου, αλλά και μια εντυπωσιακά δυναμική και πρωτότυπη προσωπικότητα, που συνεχίζει να γοητεύει τους μελετητές και κάθε άνθρωπο που τον προσεγγίζει για να ανακαλύψει όλο και βαθύτερα αυτή την εξαιρετική φυσιογνωμία.
Ως ένα μικρό παράδειγμα από ένα χειρόγραφο που ανακαλύφθηκε πριν από μερικές δεκαετίες (βλέπε φωτογραφία), μπορούμε να διαβάσουμε την ακόλουθη υπέροχη αφήγηση για έναν μέχρι σήμερα άγνωστο Φραγκίσκο. Τη μεταφράζω για εσάς· πρόκειται για μια σκηνή από τη ζωή του Φραγκίσκου, γεμάτη φρεσκάδα.
Από το αρχαίο χειρόγραφο της «Συλλογής της Ασίζης» (CompilatioAssisiensis): Ο Φραγκίσκος τραγουδά στα γαλλικά και «παίζει» ένα είδος βιόλας.
«Μερικές φορές ο Φραγκίσκος συμπεριφερόταν έτσι: όταν η γλυκύτατη μελωδία του πνεύματος ανέβλυζε μέσα στο στήθος του, εκδηλωνόταν προς τα έξω με ήχους στη γαλλική γλώσσα. Η πηγή της θείας έμπνευσης, που το αυτί του αντιλαμβανόταν κρυφά, ξεχείλιζε σε ένα χαρμόσυνο τραγούδι στα γαλλικά. Κάποτε —όπως είδα με τα ίδια μου τα μάτια— σήκωσε ένα ξύλο από το έδαφος και, κρατώντας το στο αριστερό του χέρι, πήρε με το δεξί ένα δοξάρι καμπυλωμένο από μια χορδή και το περνούσε πάνω του, συνοδεύοντάς το με κατάλληλες κινήσεις, σαν να ήταν βιέλα (ένα είδος μεσαιωνικής βιόλας με δοξάρι), και τραγουδούσε στα γαλλικά τους ύμνους του Κυρίου».
Πρέπει να σημειώσουμε πως στο πατρικό του σπίτι ο Φραγκίσκος, πριν από τη μεταστροφή του, μιλούσε γαλλικά με τη μητέρα του, η οποία ήταν Γαλλίδα. Ο Φραγκίσκος δεν βαφτίστηκε με το όνομα «Φραγκίσκος», αλλά με το όνομα «Ιωάννης». Πράγματι, ο πατέρας του, έμπορος πολύτιμων υφασμάτων, απουσίαζε εκείνη την περίοδο, καθώς βρισκόταν στη Γαλλία για την αγορά εμπορευμάτων. Ήταν βαθιά συνδεδεμένος με τη χώρα αυτή, από εκεί, μάλιστα, είχε επιλέξει και τη σύζυγό του. Όταν επέστρεψε, έδωσε στον μικρό Ιωάννη το όνομα «Φραγκίσκος», δηλαδή «Γάλλος». Ένα όνομα που τον συνόδευσε για πάντα.
Επιπλέον, η Γαλλίδα μητέρα του τού είχε μεταδώσει και τις ιστορίες για τα κατορθώματα των ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης και του βασιλιά Αρθούρου, καθώς και τα τραγούδια των τροβαδούρων. Αυτά τα τραγούδια τραγουδούσε αργότερα και ο ίδιος ο Φραγκίσκος στη δική του «κυρία»: τη «Δέσποινα Φτώχεια». Θαύμαζε το θάρρος τους, την πίστη και την αφοσίωσή τους, το αίσθημα της τιμής και την επιθυμία να πραγματοποιούν μεγάλα κατορθώματα για μια αγαπημένη κυρία.
Αυτές οι ιπποτικές αρετές τον συνόδευσαν σε όλη του τη ζωή και ριζώθηκαν βαθιά στην καρδιά του. Δεν είναι τυχαίο ότι αργότερα ο ίδιος ο Φραγκίσκος θα χρησιμοποιήσει συχνά ιπποτικές εικόνες για να περιγράψει την κλήση των αδελφών του. Τους παρομοίαζε με τους «ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης», αφιερωμένους στην προσευχή και την αναζήτηση του Θεού, αλλά και με τους «Αγγελιοφόρους του Μεγάλου Βασιλιά», που αποστέλλονται στον κόσμο για να αναγγείλουν το Ευαγγέλιο ψάλλοντας με αγαλλίαση τη δόξα του Κυρίου. Με αυτόν τον τρόπο, το ιδεώδες της ιπποσύνης που γνώρισε στα νεανικά του χρόνια μεταμορφώθηκε σε ένα βαθιά ευαγγελικό ιδεώδες, στην υπηρεσία του Χριστού και της Βασιλείας του Θεού.
