Αν η Ναζαρέτ αντιπροσωπεύει ιστορικά τον τόπο της καθόδου του Αγίου Πνεύματος στη Μαρία, καθιστάμενη ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκε το μυστήριο της Ενανθρώπησης, το Όρος Σιών στην Ιερουσαλήμ διαφυλάσσει τη μνήμη της καθόδου του Αγίου Πνεύματος πάνω στη νεογέννητη Εκκλησία και της πρώτης ιεραποστολικής εξάπλωσης, ώστε να συνεχιστεί μέσα στην ιστορία – ακριβώς μέσω του Eκκλησιαστικού και Eυχαριστιακού σώματος – το μυστήριο της Ενανθρώπησης και να διαδοθούν οι καρποί της λύτρωσης.
«Με βαθιά συγκίνηση ακούμε για ακόμη μία φορά τα λόγια που ακούστηκαν εδώ, στην Αίθουσα του Υπερώου, πριν από δύο χιλιάδες χρόνια». Με αυτά τα λόγια ο Άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄ τέλεσε τη Θεία Ευχαριστία στο Υπερώο κατά το Ιωβηλαίο Έτος της Ενανθρώπησης. Το 2014 ήταν ο Πάπας Φραγκίσκος που υπογράμμισε τα πολλαπλά γεγονότα της Καινής Διαθήκης που συνδέονται με τον ίδιο χώρο:
«Εδώ, όπου ο Ιησούς τέλεσε τον Μυστικό Δείπνο με τους Αποστόλους· εδώ, όπου μετά την Ανάστασή Του εμφανίστηκε ανάμεσά τους· εδώ, όπου το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε με δύναμη στη Μαρία και στους μαθητές, εδώ γεννήθηκε η Εκκλησία, και γεννήθηκε “σε έξοδο”. Από εδώ ξεκίνησε έχοντας στα χέρια τον τεμαχισμένο Άρτο, στα μάτια τις πληγές του Ιησού και στην καρδιά το Πνεύμα της αγάπης».
Στην ίδια ομιλία, ο Πάπας Φραγκίσκος υπενθύμισε ότι το Υπερώο παραπέμπει στη διακονία μέσω του νιπτήρα των ποδιών, στην Ιεροσύνη μέσω της Ευχαριστίας, στη φιλία αλλά και στη μικρότητα της ανθρώπινης καρδιάς, στον αποχαιρετισμό και στην υπόσχεση της επανένωσης, στην αδελφοσύνη, στην αρμονία, στην ειρήνη και στη γέννηση της Εκκλησίας ως νέας οικογένειας του Ιησού.
Το Υπερώο βρίσκεται στον νότιο λόφο της Ιερουσαλήμ, αμέσως έξω από τα τείχη της Παλαιάς Πόλης, τα οποία ανοικοδομήθηκαν από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή μεταξύ 1537 και 1540. Πρόκειται για τόπο θεμελιώδους σημασίας για τη γέννηση της Εκκλησίας. Εκεί συντελείται το πέρασμα από την Παλαιά στη Νέα Διαθήκη. Εκεί βιώνεται η παρουσία της Μαρίας ως Μητέρας της Εκκλησίας, ενωμένης με τους μαθητές στην προσευχή εν αναμονή του δώρου του Αγίου Πνεύματος.
Οι ευαγγελικές μαρτυρίες
Η ιστορία του Ιερού αυτού Τόπου έχει τις ρίζες της στις Ευαγγελικές αφηγήσεις. Τα συνοπτικά Ευαγγέλια του Μάρκου και του Λουκά συμφωνούν στην περιγραφή του χώρου που είχε προετοιμαστεί για το Πάσχα.
Ο Ιησούς λέει σε δύο από τους μαθητές Του:
«Πηγαίνετε στην πόλη και θα σας συναντήσει ένας άνθρωπος που κρατά μια στάμνα με νερό· ακολουθήστε τον. Εκεί όπου θα μπει, πείτε στον οικοδεσπότη: “Ο Διδάσκαλος λέει: Πού είναι το δωμάτιο όπου θα φάω το Πάσχα με τους μαθητές μου;”. Και εκείνος θα σας δείξει ένα μεγάλο ανώγειο δωμάτιο, επιπλωμένο και έτοιμο· εκεί ετοιμάστε το Δείπνο για εμάς».
Ο Μάρκος και ο Λουκάς χρησιμοποιούν τους ίδιους όρους για να περιγράψουν τον χώρο του Μυστικού Δείπνου: κατάλυμα (δωμάτιο φιλοξενουμένων) και ανώγαιον. Η λεπτομέρεια αυτή, που τοποθετεί τον χώρο πάνω από το επίπεδο του δρόμου, θα παραμείνει σταθερό στοιχείο σε όλη τη μεταγενέστερη αρχιτεκτονική παράδοση του τόπου.
Στην ίδια αυτή αίθουσα, ή στο οικοδομικό συγκρότημα που συνδεόταν με αυτήν, οι Πράξεις των Αποστόλων τοποθετούν τα γεγονότα που ακολούθησαν την Ανάσταση: την προσευχητική αναμονή των Έντεκα μαζί με τις γυναίκες, τη Μητέρα του Ιησού και τους «αδελφούς» Του, την εκλογή του Ματθία και το γεγονός της Πεντηκοστής.
Η ιστοριογραφία των πρώτων αιώνων
Γνωρίζουμε από τον Επιφάνιο Σαλαμίνος (4ος αι.) ότι το Όρος Σιών δεν επλήγη από την ολοκληρωτική καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τις λεγεώνες του Τίτου το 70 μ.Χ.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, όταν ο αυτοκράτορας Αδριανός επισκέφθηκε την Ιερουσαλήμ, βρήκε την πόλη κατεστραμμένη, με εξαίρεση λίγα σπίτια και το Ναό του Θεού, μικρό ακόμη τότε, στον τόπο όπου οι μαθητές είχαν ανεβεί στο ανώγειο μετά την Ανάληψη του Κυρίου από το Όρος των Ελαιών.
Η μαρτυρία αυτή επιβεβαιώνει τη συνέχεια της λατρείας και την ύπαρξη ενός παλαιοχριστιανικού πυρήνα, ο οποίος ταυτίζεται συνήθως από τους μελετητές με τη συναγωγή ή την εκκλησία των ιουδαιοχριστιανών.
Από τη βυζαντινή «Αγία Σιών» στις καταστροφές και τις ανοικοδομήσεις
Τον 4ο αιώνα, μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού στην Αυτοκρατορία, η αρχική και ταπεινή κατασκευή μεταμορφώθηκε ριζικά.
Γύρω στο 350 μ.Χ., ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Κύριλλος αναφέρεται σε ένα «άνω Ναό των Αποστόλων», όπου είχε εκχυθεί το Άγιο Πνεύμα κατά την Πεντηκοστή. Λίγες δεκαετίες αργότερα, ο Άγιος Ιερώνυμος μαρτυρεί την ύπαρξη ενός μεγαλυτέρου Ναού στο Όρος Σιών.
Επί Επισκόπου Ιωάννη Β΄ (386–417 μ.Χ.), το κτίσμα ενσωματώθηκε σε μια μεγαλοπρεπή πεντάκλιτη Βασιλική, αφιερωμένη στην «Αγία Σιών». Η Βασιλική αυτή διατηρούσε τη μνήμη της Θείας Ευχαριστίας, αλλά και λείψανα των Παθών, όπως η στήλη της φραγγέλωσης, καθώς και αναμνήσεις της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του μαρτυρίου του Αγίου Ιακώβου.
Το 614 μ.Χ. οι στρατιές των Σασσανιδών Περσών του Χοσρόη Β΄ κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στη Βασιλική. Ο Πατριάρχης Μόδεστος ανέλαβε προσωπικά την αποκατάστασή της.
Το 638 μ.Χ. η πόλη παραδόθηκε στον χαλίφη των Αράβων Ομάρ Α΄ χωρίς αιματοχυσία. Ξεκίνησε έτσι μια περίοδος άνω των τεσσάρων και πλέον αιώνων Ισλαμικής κυριαρχίας. Παρά τους περιορισμούς, οι Χριστιανικές κοινότητες συνέχισαν να ζουν και να λειτουργούν στο Όρος Σιών.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε κατά την εποχή των Αββασιδών Αράβων, ενώ το 966 μ.Χ. η Βασιλική υπέστη μεγάλη πυρκαγιά. Ωστόσο, ανοικοδομήθηκε εκ νέου, πιθανώς σε μικρότερη κλίμακα.
Το πιο δραματικό πλήγμα ήρθε το 1009 μ.Χ., όταν ο Φατιμίδης χαλίφης των Αράβων Αλ-Χακίμ διέταξε την ολοκληρωτική καταστροφή της Βασιλικής και ολόκληρης της Χριστιανικής συνοικίας του Όρους Σιών.
Όταν οι Σταυροφόροι κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ το 1099, από τη μεγαλοπρεπή Βυζαντινή Βασιλική είχαν απομείνει μόνο ερείπια και το παρεκκλήσιο του Υπερώου, που είχε διασωθεί σχεδόν θαυματουργικά. Η εκκλησία ανοικοδομήθηκε και αφιερώθηκε στην «Αγία Μαρία του όρους Σιών».
Η σταυροφορική αρχιτεκτονική και το σημερινό μνημείο
Η σημερινή αίθουσα του Υπερώου χρονολογείται πιθανότατα από την περίοδο μεταξύ 1229 και 1244, όταν οι Σταυροφόροι επανήλθαν στην Ιερουσαλήμ.
Το κτίριο σχεδιάστηκε σε δύο επίπεδα, ακολουθώντας την εικόνα που παραδίδουν τα Ευαγγέλια. Η άνω αίθουσα, που αποτελεί το κυρίως Υπερώο, είναι ορθογώνια και χωρίζεται σε δύο κλίτη με τρεις καμάρες το καθένα.
Η οροφή στηρίζεται σε τρεις κομψούς ασβεστολιθικούς κίονες. Ξεχωρίζουν οι ανάγλυφες παραστάσεις του Λέοντος και του Αρνίου της Αποκαλύψεως, καθώς και ένα κιονόκρανο που απεικονίζει τον πελεκάνο να πληγώνει το στήθος του για να θρέψει τα μικρά του, συμβολισμός που παραπέμπει στην Ευχαριστία.
Στο ισόγειο βρίσκεται το κενοτάφιο που τιμάται παραδοσιακά ως Τάφος του Βασιλιά Δαβίδ, μια παράδοση που διαμορφώθηκε κατά τη Βυζαντινή περίοδο και έγινε αποδεκτή τόσο από Μουσουλμάνους όσο και από Εβραίους.
Η Φραγκισκανική Κουστωδία και η απώλεια του προσκυνήματος
Η ιστορία του Υπερώου συνδέεται στενά με τους Φραγκισκανούς.
Το 1333, ύστερα από πολύπλοκες διπλωματικές διαπραγματεύσεις των ηγεμόνων της Νάπολης, Ροβέρτου των Ανζού και Σάντσιας της Μαγιόρκας, το Υπερώο αποκτήθηκε για λογαριασμό της Εκκλησίας και παραδόθηκε στους Φραγκισκανούς.
Με τις Ποντιφικές Βούλες Gratias agimus και Nuper carissimae του 1342, ο Πάπας Κλήμης ΣΤ΄ επικύρωσε την ίδρυση της Custodia Terrae Sanctae, της Φραγκισκανικής Επιτροπείας των Αγίων Τόπων.
Για περισσότερους από δύο αιώνες οι Αδελφοί ζούσαν στο παρακείμενο μοναστήρι, υποδέχονταν προσκυνητές και τελούσαν τις Ιερές Ακολουθίες.
Ωστόσο, η γειτνίαση με τον παραδοσιακό Τάφο του Δαβίδ προκάλεσε εντάσεις με τις Ισλαμικές αρχές και την Εβραϊκή κοινότητα. Το 1524 η άνω αίθουσα κατασχέθηκε και μετατράπηκε σε τέμενος αφιερωμένο στον προφήτη Δαβίδ. Το 1551 οι Φραγκισκανοί εκδιώχθηκαν οριστικά από το Όρος Σιών.
Στο εσωτερικό του μνημείου παραμένουν ακόμη ορατά τα ίχνη της Ισλαμικής μετατροπής: το μιχράμπ που δείχνει προς τη Μέκκα, οι πολύχρωμες υαλώσεις με κορανικά εδάφια και επιγραφές με τη βασμάλα: «Στο όνομα του Θεού, του Ελεήμονος, του Πολυεύσπλαχνου».
Το σημερινό καθεστώς και η πνευματική σημασία
Μετά τον πόλεμο του 1948, το συγκρότημα του Όρους Σιών πέρασε στη δικαιοδοσία του Κράτους του Ισραήλ.
Οι Φραγκισκανοί της Κουστωδίας των Αγίων Τόπων εξακολουθούν να θεωρούν το Υπερώο χώρο στον οποίο διατηρούν δικαιώματα χρήσης και ιστορικής σύνδεσης. Σήμερα τελούν εκεί ορισμένες Λειτουργικές Ιεροτελεστίες, ιδιαίτερα τη Μεγάλη Πέμπτη και την ημέρα της Πεντηκοστής.
Το Υπερώο παραμένει για ολόκληρη την Εκκλησία τόπος εξαιρετικής πνευματικής σημασίας, διότι μας θυμίζει:
- τη Θεία Ευχαριστία και την Ιεροσύνη,
- τον νιπτήρα των ποδιών και την εντολή της αγάπης,
- τις αναστάσιμες εμφανίσεις του Χριστού,
- την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος,
- και το πρώτο κήρυγμα των Αποστόλων.
Για τους Φραγκισκανούς αποτελεί επίσης το σημείο μετάβασης από την απλή ιεραποστολική παρουσία που οραματίστηκε ο Άγιος Φραγκίσκος το 1217 στη θεσμοθετημένη Κουστωδίας των Αγίων Τόπων, που ιδρύθηκε με παπική εντολή το 1342.
Ίσως γι’ αυτό να ταιριάζουν απόλυτα και εδώ τα λόγια του Αγίου Φραγκίσκου για την Πορτσιούνκολα:
«Προσέξτε, παιδιά μου, να μην εγκαταλείψετε ποτέ αυτόν τον τόπο. Κι αν σας διώξουν από τη μία πλευρά, να επιστρέψετε από την άλλη, γιατί ο τόπος αυτός είναι πραγματικά άγιος και κατοικία του Θεού».
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
