Ο Επίσκοπος και Πρόεδρος της Ποντιφικής Ακαδημίας Θεολογίας Αντόνιο Σταλιανό στοχάζεται πάνω στη σημείωση της Ποντιφικής Συνόδου για τη Διδασκαλία της Πίστεως σχετικά με την αξία του γάμου ως αποκλειστικής ένωσης και αμοιβαιότητας.
Ας σταθούμε για μια στιγμή. Πριν αρχειοθετήσουμε νοερά ακόμη ένα «Εκκλησιαστικό Βατικάνειο έγγραφο» για την αγάπη και τον γάμο ως κάτι που ανήκει στο σκευοφυλάκιο, σε κάποιο σκονισμένο εγχειρίδιο σεξουαλικής ηθικής, ας δοκιμάσουμε να διαβάσουμε αυτό: «Γυρίσαμε και ξαναγυρίσαμε, / ώσπου επιστρέψαμε πάλι στο σπίτι,/ οι δυο μας». Δεν είναι τραγούδι του Βινίτσιο Καποσέλα. Είναι της Βισουάβα Σιμπόρσκα, της πολωνής ποιήτριας, Νομπελίστριας. Και αυτοί οι στίχοι —μαζί με στίχους του Νερούδα, της Ντίκινσον, του Μοντάλε— εμφανίζονται αυτούσιοι στο Una caro, το τελευταίο κείμενο της Ποντιφικής Συνόδου για τη Διδασκαλία της Πίστεως, υπογεγραμμένο από τον Καρδινάλιο Βίκτορ Μανουέλ Φερνάντες. Μια πράξη επαναστατική: η Κονγκρεγκάτσια που άλλοτε λεγόταν Άγιο Γραφείο, εκείνη των σιωπών και των «όχι», σήμερα επικαλείται ποιητές για να εξηγήσει γιατί το «δύο» είναι καλύτερο από το τρία, το τέσσερα ή την άπειρη ρευστότητα της σύγχρονης αγάπης.
Δεν βρισκόμαστε μπροστά σε μια θεολογική πραγματεία. Είναι κάτι πιο ριζοσπαστικό: ένα πολιτισμικό μανιφέστο που επιχειρεί να αποκαταστήσει τη μονογαμία όχι ως επιβολή αλλά ως εμπειρία ομορφιάς. Και το κάνει με ένα μυστικό όπλο: την ποίηση. Γιατί οι ποιητές; Διότι —γράφει το κείμενο, παραπέμποντας στον πάπα Φραγκίσκο— «ο λογοτεχνικός λόγος είναι σαν αγκάθι στην καρδιά που κινεί προς τη θεωρία και σε βάζει στον δρόμο». Ακριβώς: ένα αγκάθι. Όχι παρηγορητικό χάδι, αλλά κέντρισμα που σε ξυπνά, που σε αναγκάζει να αντικρίσεις κατάματα το μυστήριο του άλλου. Η «Pop-Theology» μπορεί να πανηγυρίσει και να υποβάλει σύντομα υποψηφιότητα για να γίνει «θεολογική επιστήμη».
Η πρώτη ευφυής κίνηση του Una caro είναι ότι μετατοπίζει τη συζήτηση από το επίπεδο του «καθήκοντος» σε εκείνο της «πολιτισμικής ιδιοφυΐας». Η χριστιανική μονογαμία δεν είναι πρωτίστως (μόνο) ένας φυσικός νόμος ή μια εντολή, αλλά ένα γενεσιουργό πολιτισμικό γεγονός. Διαμόρφωσε έναν τρόπο να είσαι στον κόσμο, να αντιλαμβάνεσαι το πρόσωπο, την αξιοπρέπεια, την αμοιβαιότητα. Το κείμενο ξεκινά από μακριά, από το δεύτερο κεφάλαιο της Γένεσης, που δεν είναι μια αφελής αφήγηση αλλά ένα «ανθρωπολογικό μανιφέστο». Ο Θεός λέει: «Δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος». Και δημιουργεί όχι έναν κλώνο, όχι έναν υπηρέτη, αλλά «βοηθό που του αντιστοιχεί», ένα Εσύ που στέκεται απέναντί του, «μάτια με μάτια». Είναι η γέννηση της μετωπικής σχέσης, του διαλόγου, της αναγνώρισης. Όχι της συγχώνευσης, αλλά της συνάντησης δύο ελευθεριών.
Αυτό είναι το πρώτο πολιτισμικό επίτευγμα του χριστιανισμού: η επινόηση του προσώπου ως σκοπού. Ο άνδρας και η γυναίκα δεν είναι μέσα για το είδος, για την απόλαυση, για την εξουσία. Είναι σκοποί καθαυτοί. Και μόνο σε μια αποκλειστική σχέση δύο προσώπων αυτή η αξιοπρέπεια προστατεύεται. Ο άγιος Θωμάς, που παρατίθεται στο κείμενο, είναι απολύτως σαφής: «Η πολυγαμία μετατρέπει τη φιλία ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα σε σχέση σχεδόν δουλική». Όπου υπάρχουν περισσότερες γυναίκες (ή περισσότεροι άνδρες), κάποιος αναπόφευκτα γίνεται αντικείμενο, εργαλείο. Η μονογαμία, λοιπόν, δεν είναι περιορισμός της ελευθερίας αλλά ο όρος δυνατότητάς της. Μόνο μπροστά σε ένα και μοναδικό πρόσωπο μπορείς να αναλάβεις άπειρη ευθύνη. Όπως γράφει ο Εμανουέλ Λεβινάς, φιλόσοφος αγαπημένος και στους Θεολόγους, το πρόσωπο του άλλου σου απευθύνει την εντολή «μη με σκοτώσεις». Σε διατάζει να σεβαστείς την ετερότητά του. Η ποίηση, εδώ, είναι δασκάλα: μας θυμίζει ότι ο αγαπημένος είναι πάντοτε ένα απαραβίαστο μυστήριο. «Τα μάτια σου με ρωτούν λυπημένα… / Αυτή η καρδιά είναι τόσο κοντά σου όσο και η ίδια σου η ζωή, / όμως δεν μπορείς να τη γνωρίσεις ολόκληρη».
Το κείμενο δεν προσποιείται ότι ζει στον 19ο αιώνα. Γνωρίζει πολύ καλά ότι σήμερα η μονογαμία δέχεται επίθεση. Όχι μόνο από το εύκολο διαζύγιο ή τη μοιχεία, αλλά από την ανάδυση ρητών πολιτισμικών προτύπων που την αρνούνται: το «πολυαμόρ» (πολλαπλές και συναινετικές σχέσεις), οι ανοιχτές ενώσεις, η ρευστή σεξουαλικότητα. Η απάντηση δεν είναι η ηθική καταδίκη. Είναι πιο λεπτή: να προσφερθεί μια ομορφότερη αφήγηση. Πιο συναρπαστική. Πιο ανθρώπινη. Διότι —ρωτά το κείμενο— αν οι τηλεοπτικές σειρές, τα ποπ τραγούδια, τα μυθιστορήματα συνεχίζουν να υμνούν τον «μεγάλο έρωτα», τον μοναδικό και μοιραίο, ενώ στην πραγματικότητα οι σχέσεις θρυμματίζονται, μήπως αυτό συμβαίνει επειδή στη συλλογική φαντασία επιβιώνει η νοσταλγία ενός ολικού, αποκλειστικού δεσμού που δίνει νόημα στη ζωή; Η Εκκλησία, με αυτό το κείμενο, γίνεται επιμελήτρια αυτής της νοσταλγίας. Και χρησιμοποιεί τους ποιητές ως προνομιακούς μάρτυρες. Ο Νερούδα που γράφει στη Ματίλντε του: «Θα κλείσω τα μάτια / και θέλω μόνο πέντε πράγματα, / πέντε αγαπημένες ρίζες. / Το ένα είναι η αγάπη χωρίς τέλος… / Το πέμπτο είναι τα μάτια σου». «Τα μάτια σου». Όχι «μάτια», αλλά «τα δικά σου μάτια». Εκείνα του ενός, μοναδικού, αναντικατάστατου προσώπου. Είναι ο θρίαμβος της μοναδικότητας απέναντι στην ανωνυμία του πολλαπλασιασμού.
Το πολυαμόρ, υπαινίσσεται το κείμενο, γεννιέται από μια οπτική πλάνη: από την ιδέα ότι η ένταση της συνάντησης πολλαπλασιάζεται με τον αριθμό των συντρόφων. Όμως συμβαίνει το αντίθετο: όπως στον μύθο του Δον Ζουάν, ο αριθμός διαλύει το όνομα. Η ποσοτική απειρία σκοτώνει το ποιοτικό βάθος. Η ποίηση, αντίθετα, υμνεί το βάθος του ενός προσώπου, της κοινής ιστορίας, του «εμείς» που γίνεται σπίτι.
Εδώ φτάνουμε στον θεολογικό πυρήνα του κειμένου, αλλά και στην πιο «ποπ» στροφή του: την έννοια της συζυγικής αγάπης-αγάπης (carità coniugale). Δεν πρόκειται για τη «φιλανθρωπία» των μοναστηριών, αλλά για την καθημερινή αγάπη δύο ανθρώπων που επιλέγουν να χτίσουν μια ζωή μαζί. Μια αγάπη που δεν ακυρώνει τον έρωτα, αλλά τον καθαίρει και τον ανυψώνει. Ο πάπας Φραγκίσκος, που παρατίθεται εκτενώς, τη σκιαγραφεί με τα χαρακτηριστικά της Α΄προς Κορινθίους 13: «η μακροθυμία, η καλοσύνη, το να μην είναι αλαζονική, το να μην κρατά λογαριασμό του κακού». Είναι η αγάπη που γίνεται τέχνη της συμβίωσης. Και η τέχνη, όπως η ποίηση, απαιτεί άσκηση, πειθαρχία, ικανότητα να μετατρέπεις την ακατέργαστη ύλη της ζωής σε κάτι όμορφο. Η σεξουαλικότητα, σε αυτή την οπτική, δεν είναι πρόβλημα προς έλεγχο, αλλά γλώσσα. Μια γλώσσα που, μέσα στον γάμο, λέει: «Σου δίνομαι ολόκληρος και υποδέχομαι εσένα ολόκληρο». Δεν είναι το σεξ της γρήγορης κατανάλωσης, της μιας χρήσης. Είναι το σεξ ως ενσάρκωση της υπόσχεσης που δόθηκε μπροστά στο θυσιαστήριο.
Και εδώ το κείμενο κάνει ένα ακόμη ευφυές βήμα: υπερασπίζεται τη σεξουαλική απόλαυση ως αναπόσπαστο μέρος της συζυγικής αγάπης. Παραθέτει τον Κάρολ Βοϊτύλα (τον μελλοντικό Ιωάννη Παύλο Β΄), όταν γράφει ότι «δεν είναι σε καμία περίπτωση ασύμβατο με την αξιοπρέπεια των προσώπων το γεγονός ότι η συζυγική τους αγάπη συνεπάγεται μια σεξουαλική “απόλαυση”». Αντίθετα, η απόλαυση, βιωμένη στο πλαίσιο της ολικής δωρεάς, γίνεται έκφραση χαράς και ευγνωμοσύνης. Είναι το τέλος του σεξουαλικού μανιχαϊσμού που κατά καιρούς ταλαιπώρησε την Εκκλησία: από τη μια το «βρόμικο» σεξ, από την άλλη η «καθαρή» αγάπη. Όχι, λέει το Una caro: η αληθινή αγάπη ενοποιεί σώμα και πνεύμα. Και η ποίηση, για άλλη μια φορά, μας βοηθά να το καταλάβουμε: όταν ένας ποιητής περιγράφει την αγάπη, μιλά για βλέμματα, για χέρια, για δέρμα, για σιωπές, όχι για αποσαρκωμένες ψυχές.
Το κείμενο γνωρίζει ότι η μονογαμία δεν είναι πρωτογενές ένστικτο. Είναι πολιτισμικό κατόρθωμα. Και ως τέτοιο χρειάζεται αγωγή. Πώς, όμως, καλλιεργείται η αποκλειστικότητα, η πιστότητα, η υπομονή; Και εδώ η απάντηση είναι απροσδόκητη: μέσω της ομορφιάς. Μέσα από ιστορίες, ποιήματα, ταινίες που δείχνουν το μεγαλείο ενός έρωτα που αντέχει. Όχι επιβάλλοντας κανόνες, αλλά κάνοντας τους ανθρώπους να ερωτευτούν το ιδεώδες. Η ποίηση, σε αυτό, είναι εξαίρετη προπονήτρια. Σε μαθαίνει να βλέπεις τον άλλον στη μοναδικότητά του. Σε εξασκεί στο να ονοματίζεις σύνθετα συναισθήματα. Σου προσφέρει μια γλώσσα για να πεις την αγάπη πέρα από το «μου αρέσεις». Σε μια εποχή ψηφιακών σχέσεων, από likes και εφήμερες συνομιλίες, η ποίηση είναι γυμναστήριο βάθους. Το κείμενο παραθέτει την Έμιλι Ντίκινσον: «Ότι η Αγάπη είναι το παν / είναι ό,τι γνωρίζουμε για την Αγάπη». Ένας στίχος ιδιοφυής: δεν ορίζει την αγάπη, την περιβάλλει. Την επικαλείται. Τη μετατρέπει σε εμπειρία πριν γίνει έννοια. Αυτό ακριβώς χρειάζεται σήμερα: όχι θεωρίες για την αγάπη, αλλά εμπειρίες ομορφιάς που να μας κάνουν να πούμε: «Αυτό θέλω».
Με το Una caro η Εκκλησία κάνει ένα τολμηρό στοίχημα: αντί να υπερασπιστεί τη μονογαμία με νομικά ή βαριά θεολογικά επιχειρήματα, τη διηγείται. Την εμπιστεύεται στους ποιητές. Τη δείχνει ως μια βαθιά ανθρώπινη περιπέτεια, κοπιαστική, αλλά γεμάτη νόημα. Είναι μια αλλαγή παραδείγματος: από το δόγμα που εξηγεί, στην ποίηση που δείχνει· από τη διδασκαλία που υπαγορεύει νόμους, στη διακήρυξη που σκύβει το αυτί στην καρδιά του ανθρώπου και μεταφέρει τους πιο αληθινούς της παλμούς.
Ίσως, σε έναν κόσμο σχέσεων μιας χρήσης, η μονογαμία να μην είναι οπισθοδρομικό οχύρωμα. Είναι η έσχατη μορφή ποιητικής αντίστασης. Αντίστασης στην ευτέλεια της συνάντησης, στη μείωση του άλλου σε προφίλ, στον φόβο του βάθους. Το να επιλέγεις να γίνεις «μία σάρκα» δεν είναι, τότε, υπακοή σε ένα πρόσταγμα. Είναι η αγορά ενός εισιτηρίου για ένα ποιητικό ταξίδι: εκείνο που, μέσα από την καθημερινή επανάληψη, την πιστότητα, τη συγχώρεση, μεταμορφώνει δύο «εγώ» σε ένα «εμείς» ικανό να χωρέσει τον κόσμο.
Όπως έλεγε ένας «ποιητής από τη Ναζαρέτ»: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου: αν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Ίσως σήμερα αυτή η αγάπη να ξεκινά από δύο. Και η ποίηση να είναι η πρώτη, αναντικατάστατη γλώσσα της. Πόση ομορφιά στο Una caro!
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
