Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης οκτακοσίων ετών από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, είναι φυσικό να στρέφουμε το βλέμμα μας στο πνευματικό του μήνυμα: τη φτώχεια, την αδελφοσύνη, την ειρήνη, την απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό. Λιγότερο συχνά, όμως, αναρωτιόμαστε ποιος ήταν ο ίδιος ο άνθρωπος Φραγκίσκος: πώς έμοιαζε εξωτερικά και ποια δύναμη τον έκανε τόσο ελκυστικό, ώστε να κερδίζει τις καρδιές των ανθρώπων και ακόμη να οδηγεί στη συμφιλίωση τους πιο σκληρούς εχθρούς. Οι μαρτυρίες της εποχής εκείνης μάς προσφέρουν ένα ρεαλιστικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον πορτρέτο.
Όχι όμορφος, αλλά βαθιά γοητευτικός
Στον Μεσαίωνα, και όχι μόνο, η εξωτερική εμφάνιση είχε μεγάλη σημασία. Συχνά πίστευαν ότι το ωραίο και δυνατό σώμα φανέρωνε και μια σπουδαία προσωπικότητα. Ο Φραγκίσκος δεν ταίριαζε καθόλου σε αυτό το πρότυπο. Ο πρώτος βιογράφος του, ο Τόμαζο ντα Τσελάνο, τον περιγράφει χωρίς καμία εξιδανίκευση: μικρόσωμος, αδύνατος, με πρόσωπο όχι ιδιαίτερα όμορφο, ντυμένος με τραχιά ρούχα και εξαντλημένος από την αυστηρή άσκηση και τον λίγο ύπνο. Τίποτε πάνω του δεν θύμιζε τον «ωραίο ήρωα» που συναντάμε συχνά στα αγιολογικά κείμενα.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλες πηγές. Ο Άγγλος μοναχός Ρογήρος του Γουέντοβερ αναφέρει ότι, όταν ο Φραγκίσκος παρουσιάστηκε στον πάπα Ιννοκέντιο Γ΄, η φτωχική του εμφάνιση, το ατημέλητο πρόσωπο και το ταπεινό ένδυμα προκάλεσαν αρχικά περιφρόνηση, αλλά μετά γοήτευσαν τον ίδιο τον μεγάλο Πάπα. Κάτι παρόμοιο σημειώνει ο Τομάζο ντα Σπαλέτο, αναφέροντας ότι το 1222 άκουσε τον Φραγκίσκο να κηρύττει στη Μπολόνια, τη φημισμένη πανεπιστημιακή πόλη. Το κήρυγμά του, αναφέρει, προκάλεσε τον θαυμασμό όλων, ακόμη και των λογίων, παρόλο που ήταν «sermo hominis ydiote», δηλαδή λόγος ενός αγράμματου («illitteratus») ανθρώπου. Ο Φραγκίσκος, αν και δεν είχε ωραία όψη, δεν ήταν γραμματισμένος και η εξωτερική παρουσία του δεν ενέπνεε σεβασμό, όμως τα λόγια του είχαν τέτοια δύναμη και η ψυχή του τέτοια ακτινοβολία, ώστε οικογένειες χωρισμένες από αιματηρό μίσος δεκαετιών οδηγήθηκαν στη συμφιλίωση.
Η δύναμη που κέρδιζε τις καρδιές
Και όμως, αυτός ο άνθρωπος, που δεν ξεχώριζε για την εμφάνισή του, ασκούσε μια μοναδική ψυχολογική και πνευματική γοητεία. Ο πάπας Ιννοκέντιος, αφού ξεπέρασε την αρχική του επιφύλαξη, τον άκουσε και τον στήριξε. Παντού, πλήθη ανθρώπων τον ακολουθούσαν. Ο αδελφός Μάσσεο, γεμάτος απορία, του έθεσε κάποτε το ερώτημα: αφού δεν είσαι όμορφος, ούτε μορφωμένος, ούτε ευγενικής καταγωγής, γιατί «όλος ο κόσμος» έρχεται πίσω σου;
Οι πηγές μάς βοηθούν να κατανοήσουμε, πέρα από τη θεία χάρη, και την ανθρώπινη διάσταση αυτής της έλξης. Ο Φραγκίσκος διέθετε έναν χαρακτήρα βαθιά ελκυστικό. Πριν ακόμη από τη μεταστροφή του, ήταν χαρούμενος, γενναιόδωρος και φιλικός, αγαπούσε τη συντροφιά των ανθρώπων και διέθετε ευγένεια στον λόγο και στους τρόπους. Σε βιογραφία γραμμένη από τρεις συντρόφους του παρουσιάζεται ως νέος γεμάτος ζωή, που αγαπούσε τους φίλους του και ήξερε να δημιουργεί γύρω του κλίμα χαράς και οικειότητας.
Μετά τη μεταστροφή του, αυτά τα φυσικά χαρίσματα δεν εξαφανίζονται, μεταμορφώνονται. Η γενναιοδωρία γίνεται ολοκληρωτικό δόσιμο στον Θεό και στους φτωχούς, η ικανότητα επικοινωνίας γίνεται εργαλείο ειρήνης, η ανθρώπινη γοητεία μετατρέπεται σε πνευματική δύναμη. Έτσι, ο άνθρωπος με το «όχι ωραίο» σώμα γίνεται φορέας συμφιλίωσης, ικανός να αγγίζει τις καρδιές και να αλλάζει τις ζωές των άλλων.
Το μοναδικό πορτρέτο του Φραγκίσκου εν ζωή
Η μοναδική γνωστή απεικόνιση του Αγίου Φραγκίσκου που δημιουργήθηκε όσο εκείνος ζούσε φυλάσσεται στο παλαιό μοναστήρι των Βενεδικτίνων στο Σουμπιάκο της Ιταλίας. Το έργο αποδίδεται σε έναν ανώνυμο καλλιτέχνη, γνωστό ως «Δάσκαλο του αδελφού Φραγκίσκου», ο οποίος πιθανότατα ήταν μοναχός και ζούσε μέσα στο μοναστήρι. Η τοιχογραφία χρονολογείται πριν από το 1224, δηλαδή πριν ο Άγιος λάβει τα ιερά στίγματα. Γι’ αυτό και δεν απεικονίζονται ούτε τα στίγματα ούτε η φωτοστέφανος γύρω από το κεφάλι του, στοιχεία που δείχνουν καθαρά ότι πρόκειται για απεικόνιση ενός ανθρώπου που βρίσκεται ακόμη εν ζωή.
Ο Άγιος κρατά στα χέρια του μια περγαμηνή με τη φράση «Pax huic domui» («Ειρήνη σε αυτό το σπίτι»). Πάνω από το κεφάλι του αναγράφεται απλά το όνομά του: «Αδελφός Φραγκίσκος». Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν τα μάτια του: ο καλλιτέχνης δεν τα ωραιοποιεί, αλλά αποδίδει με ρεαλισμό τα σημάδια της σοβαρής οφθαλμικής ασθένειας (τραχώματος) από την οποία έπασχε. Η λεπτομέρεια αυτή δείχνει ότι το πορτραίτο είναι εξαιρετικά ρεαλιστικό και φιλοτεχνήθηκε από κάποιον που τον είχε γνωρίσει προσωπικά.
Σε γειτονική τοιχογραφία του ίδιου παρεκκλησίου εικονίζεται ο καρδινάλιος Ουγκολίνο, επίσκοπος Όστιας —ο μετέπειτα πάπας Γρηγόριος Θ΄— τη στιγμή που καθαγιάζει το παρεκκλήσι του Αγίου Γρηγορίου του Μεγάλου. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι η κουκουλοφόρα μορφή που στέκεται δίπλα του είναι ο ίδιος ο Φραγκίσκος, παρών στην τελετή, και μοιάζει με το προαναφερθέν πορτραίτο.
Το πορτραίτο αυτό δεν είναι απλώς ένα έργο τέχνης, αποτελεί μια σπάνια και πολύτιμη μαρτυρία που μας φέρνει όσο το δυνατόν πιο κοντά στο πραγματικό πρόσωπο του Αγίου Φραγκίσκου, όπως τον γνώρισαν οι σύγχρονοί του.
O Φραγκίσκος αποκαλύπτεται όχι μέσα από την εξωτερική του όψη, αλλά μέσα από τη βαθιά εσωτερική του ακτινοβολία. Οι σύγχρονές του μαρτυρίες και το μοναδικό πορτραίτο του εν ζωή συμφωνούν σε κάτι ουσιώδες: ο Φραγκίσκος δεν ήταν ένας «ωραίος» ή επιβλητικός άνθρωπος με τα κριτήρια της εποχής του. Κι όμως, διέθετε μια σπάνια δύναμη έλξης, ικανή να συγκινεί, να συμφιλιώνει και να μεταμορφώνει τις καρδιές.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
