Μια ιστορία σχεδόν πέντε αιώνων
Ένα ανέκδοτο… και μια παρεξήγηση
Ίσως γνωρίζετε εκείνο το ανέκδοτο που κυκλοφορούσε πριν από μερικά χρόνια: ένας άγγελος πηγαίνει στον Άγιο Πέτρο, στην πύλη του Παραδείσου, και του λέει: «Έφεραν πέντε καπουτσίνους». Και ο Άγιος Πέτρος, κάπως ενοχλημένος, απαντά: «Ας τους πληρώσει εκείνος που τους παρήγγειλε!».
Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πρόκειται για καφέδες, αλλά για πέντε Καπουτσίνους μοναχούς που έχασαν μαζί τη ζωή τους σε ένα τραγικό τροχαίο δυστύχημα. Κι όμως, όπως φαίνεται, ακόμη και στον Παράδεισο, ο καπουτσίνο ως καφές είναι πιο γνωστός από τους «Καπουτσίνους» μοναχούς, γνωστούς και στη χώρα μας, στο Τάγμα των οποίων έχω κι εγώ την τιμή να ανήκω.
Αλλά ποιοι είναι πραγματικά οι Καπουτσίνοι; Και από πού προέρχεται το όνομα του τόσο γνωστού καφέ «καπουτσίνο»;
Ο καφές αυτός πήρε το όνομά του επειδή το χρώμα του, όταν απαλύνεται με γάλα, θυμίζει το χρώμα του ράσου των Καπουτσίνων μοναχών. Η ονομασία του καφέ, επομένως, προέρχεται από το χαρακτηριστικό ένδυμα των μοναχών και ιδιαίτερα από το καστανό χρώμα του ράσου τους.
Ο Άγιος Φραγκίσκος και το δέντρο των μεταρρυθμίσεων
Η ιστορία του Αγίου Φραγκίσκου είναι σαν εκείνη ενός σπόρου που έδωσε ζωή σε ένα μεγάλο δέντρο με πολλά κλαδιά. Ωστόσο, η εξέλιξή της υπήρξε συχνά απαιτητική και, ορισμένες φορές, ταραχώδης. Κατά τη διάρκεια των αιώνων, οι Φραγκισκανοί ένιωσαν τη δυσκολία αλλά και την ανάγκη να διατηρήσουν συγχρόνως δύο φαινομενικά αντίθετα στοιχεία: την πιστότητα στην κληρονομιά που άφησε ο Φραγκίσκος και την προσαρμογή στις νέες απαιτήσεις που επέβαλλαν οι ιστορικές αλλαγές.
Οκτακόσια χρόνια έχουν περάσει από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου, αλλά η πνευματική του παρακαταθήκη παρέμεινε ζωντανή, γεννώντας διάφορες μεταρρυθμίσεις. Μία από τις σημαντικότερες είναι εκείνη των Καπουτσίνων.
Η γέννηση των Καπουτσίνων
Σε δύο χρόνια, το 2028, θα εορταστεί η πέμπτη εκατονταετηρίδα από την ίδρυση των Καπουτσίνων Ελασσόνων Αδελφών, μιας από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις του Φραγκισκανικού Τάγματος. Η μεταρρύθμιση αυτή ξεκίνησε το 1528.
Το όνομα «Καπουτσίνοι» δόθηκε από τον λαό, εξαιτίας της χαρακτηριστικής «κουκούλας» (cappuccio) που είχαν στο ένδυμά τους. Το εξωτερικό αυτό γνώρισμα έγινε τόσο χαρακτηριστικό, ώστε καθόρισε τελικά και την ονομασία ολόκληρου του Τάγματος.
Το ιδανικό ζωής των πρώτων αδελφών
Με τον τρόπο ζωής τους, οι πρώτοι αδελφοί θέλησαν ιδιαίτερα να επαναφέρουν δύο πτυχές της ζωής του Αγίου Φραγκίσκου που, κατά τη γνώμη τους, είχαν λησμονηθεί από προηγούμενες μορφές οργάνωσης του Τάγματος: την απομονωμένη ζωή προσευχής και περισυλλογής —δηλαδή την ερημιτική ζωή— και την απλή, φτωχή και λαϊκή παρουσία ανάμεσα στους ανθρώπους.
Η σύνθεση αυτών των στοιχείων αποτυπώθηκε στον τρόπο εγκατάστασης των μοναστηριών τους. Μικρά και φτωχικά, βρίσκονταν συνήθως στα όρια των πόλεων, σε τέτοια απόσταση ώστε να επιτρέπουν στους αδελφούς να ζουν μια μορφή ερημιτικής ζωής αφιερωμένης στην προσευχή και, ταυτόχρονα, να είναι άμεσα παρόντες ανάμεσα στον λαό μέσω του κηρύγματος και της συνάντησης με τους φτωχούς.
«Οι αδελφοί του λαού»
Πολύ σύντομα έγιναν «οι αδελφοί του λαού», όπως τους αποκαλούσε ο κόσμος, δηλαδή εκείνοι που, απορρίπτοντας κάθε μορφή εξουσίας και κύρους, μοιράζονταν τη μοίρα των ταπεινών ανθρώπων, εισερχόμενοι στα σπίτια τους για να φέρουν έναν λόγο ειρήνης και αγαθότητας.
Οι σελίδες που αφιέρωσε ο μεγάλος Ιταλός συγγραφέας Alessandro Manzoni (1785–1873) στους Καπουτσίνους, στο μυθιστόρημά του I Promessi Sposi («Οι Αρραβωνιασμένοι»), αποτελούν ίσως μία από τις καλύτερες και πιο ζωντανές απεικονίσεις του τρόπου ζωής τους.
Οι Καπουτσίνοι στην Κρήτη
Η παρουσία των Καπουτσίνων στην Ελλάδα έχει μια μακρά και αξιόλογη ιστορία. Από τα πρώτα χρόνια του Τάγματος βρέθηκαν στην Κρήτη, το 1567, όταν ο αδελφός Λούκα από την Τσεζένα, μαζί με άλλους πέντε μοναχούς, ίδρυσαν ορισμένα μοναστήρια στο νησί. Κατά τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας, οι Καπουτσίνοι βοηθούσαν, μεταξύ άλλων, τους κρατουμένους στις βενετικές γαλέρες, των οποίων η μοίρα ήταν συχνά απελπιστική.
Οι Καπουτσίνοι και ο Πόλεμος του Χάνδακα
Ένα γεγονός που άφησε βαθύ αποτύπωμα στη ζωή του Χάνδακα υπήρξε ο λεγόμενος Πόλεμος του Χάνδακα, ο οποίος διήρκεσε 24 χρόνια (1645–1669), ένας εξαντλητικός αγώνας ανάμεσα στη Βενετική Δημοκρατία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία για την κατοχή της Κρήτης.
Οι Καπουτσίνοι μοναχοί είχαν ζητήσει και λάβει άδεια να ακολουθήσουν τον βενετικό στρατό ως στρατιωτικοί ιερείς. Πολλοί από αυτούς θεωρούσαν τη συμμετοχή τους μέρος μιας χριστιανικής αποστολής υπεράσπισης της Κρήτης και πίστευαν ότι η θυσία της ζωής σε αυτόν τον αγώνα μπορούσε να εκληφθεί ως μαρτυρία πίστεως. Μετά την κατάκτηση του νησιού, ήταν από τους τελευταίους που το εγκατέλειψαν.
Αργότερα επέστρεψαν και έγραψαν μια ακόμη σημαντική σελίδα παρουσίας στην Κρήτη, στηρίζοντας τον τοπικό πληθυσμό σε δύσκολες ιστορικές περιόδους.
Μια πράξη γενναιότητας το 1896
Τον Μάιο του 1896, οι Καπουτσίνοι ιερείς πατήρ Αντονίνο da Pettineo και πατήρ Άγγελος διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διάσωση μεγάλου αριθμού Ορθοδόξων Χριστιανών στα Χανιά και στο Ηράκλειο, κατά τη διάρκεια των ταραχών της ύστερης οθωμανικής περιόδου.
Στα Χανιά στάθηκαν μπροστά στην είσοδο της Καθολικής Εκκλησίας της οδού Χάληδων, εμποδίζοντας την είσοδο των οθωμανικών δυνάμεων, ενώ, με τη βοήθεια Γάλλων πεζοναυτών, πολλοί από τους πολιορκημένους διασώθηκαν. Ανάμεσά τους αναφέρονται και οι μητροπολίτες Χανίων Νικηφόρος και Σφακίων Ευμένιος.
Σε ένδειξη τιμής, ο Δήμος Ηρακλείου έδωσε το όνομα του πατρός Αντονίνο σε δρόμο της πόλης, κοντά στην Καθολική Εκκλησία.
Οι Καπουτσίνοι στην Αθήνα της Τουρκοκρατίας
Οι Καπουτσίνοι μοναχοί αποτέλεσαν επίσης σημαντική παρουσία στην Αθήνα της Τουρκοκρατίας. Εγκαταστάθηκαν στην Πλάκα τον 17ο αιώνα και η μονή τους χτίστηκε δίπλα στο Μνημείο του Λυσικράτους, το οποίο σώζεται έως σήμερα.
Οι μοναχοί έγιναν αγαπητοί στους Αθηναίους, καθώς πρόσφεραν βοήθεια στους φτωχούς, ιατρική φροντίδα και εκπαίδευση. Παράλληλα, ασχολήθηκαν με την καταγραφή αρχαιοτήτων και τη χαρτογράφηση της πόλης. Στη μονή φιλοξενήθηκαν γνωστοί περιηγητές, όπως ο Λόρδος Βύρωνας.
Οι μοναχοί που έφεραν την ντομάτα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συμβολή τους στη διάδοση της ντομάτας στην Αθήνα. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το 1818 μοναχός της μονής έφερε σπόρους ντομάτας και καλλιέργησε το φυτό αρχικά ως καλλωπιστικό στον κήπο της μονής. Αν και οι Αθηναίοι αντιμετώπισαν με επιφυλακτικότητα το νέο φυτό, αργότερα η ντομάτα καθιερώθηκε σταδιακά στην ελληνική διατροφή.
Η μονή καταστράφηκε στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης, κατά τις πολεμικές συγκρούσεις στην Αθήνα, αφήνοντας όμως πίσω της σημαντική ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά.
Η κληρονομιά των Καπουτσίνων σήμερα
Σήμερα, η πραγματικότητα της ζωής του Τάγματος χαρακτηρίζεται —όπως συμβαίνει και με άλλες μορφές μοναχικής ζωής στη Δύση— από τη μείωση του αριθμού των αδελφών και, συνεπώς, από τη δυσκολία διατήρησης της παρουσίας τους στα διάφορα μέρη όπου μέχρι σήμερα δραστηριοποιούνται.
Παρ’ όλα αυτά, πολλά από τα μοναστήρια τους διατηρούν το χαρακτηριστικό γνώρισμα της απλότητας και της ταπεινότητας, παραμένοντας χώροι πνευματικότητας, όπου η παρουσία του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης συνδέεται με την επιθυμία εγγύτητας προς τον λαό, ώστε να προσφέρει και να μαρτυρήσει σε όλους εκείνον τον χαιρετισμό αγαθότητας που ο Άγιος είχε λάβει ως αποκάλυψη από τον Θεό και παρέδωσε στους αδελφούς του:«Ο Κύριος να σας δώσει ειρήνη».
_____________________________________________________________
Πλάκα τον 17ο αιώνα και η μονή των Καπουτσίνων δίπλα στο Μνημείο του Λυσικράτους, το οποίο σώζεται έως σήμερα.
