«Μια κοινωνική εγκύκλιος», η πρώτη του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄, που προσφέρει ένα κλειδί ερμηνείας της παποσύνης του. Αυτή είναι, ουσιαστικά, η σκέψη του Αρχιεπισκόπου Κάρλο Μαρία Πολβάνι, Γραμματέα της Ποντιφικής Συνόδου για τον Πολιτισμό και την Εκπαίδευση και συγγραφέα πολλών άρθρων επιστημονικής εκλαΐκευσης, αναφερόμενου στη Magnifica humanitas, η οποία παρουσιάστηκε στις 25 Μαΐου, παρουσία του Ποντίφικα στην Αίθουσα της Συνόδου. Στη συνέντευξή του προς τα μέσα ενημέρωσης του Βατικανού, αναγνώρισε το παπικό έγγραφο ως τη φωνή της Εκκλησίας στην αυγή μιας νέας βιομηχανικής επανάστασης, 135 χρόνια μετά τη Rerum novarum του Λέοντος ΙΓ΄, εστιάζοντας ιδιαίτερα στις προκλήσεις που θέτει η τεχνητή νοημοσύνη για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Η εγκύκλιος του Λέοντος ΙΔ΄: Η ΤΝ να υπηρετεί την ανθρωπότητα και όχι την εξουσία των λίγων
Στην 135η επέτειο της Rerum novarum, ο Ποντίφικας στοχάζεται, στην πρώτη του εγκύκλιο Magnifica humanitas, πάνω στην Κοινωνική Διδασκαλία της Εκκλησίας στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Σεβασμιότατε, στην πρώτη του εγκύκλιο ο Πάπας Πρεβόστ αναφέρεται διαρκώς στην Κοινωνική Διδασκαλία της Εκκλησίας ως στη σταθερή βάση από την οποία πρέπει να ξεκινήσει κανείς αλλά και ως σε ένα σώμα σκέψης που, μέσα στην ιστορία, απέδειξε ότι μπορεί να προσαρμόζεται με εξαιρετικό τρόπο στις αλλαγές. Συμμερίζεστε αυτή την ανάγνωση;
Ναι, και αυτό αποδεικνύεται ήδη στα δύο πρώτα κεφάλαια, όπου ο Πάπας αφιερώνει όλο τον απαραίτητο χρόνο για να εξηγήσει τι είναι η Κοινωνική Διδασκαλία της Εκκλησίας. Δεν παρουσιάζει μόνο το θεολογικό της θεμέλιο, αλλά και τις μεγάλες αρχές της, τα βασικά σημεία που μπορούν πράγματι να θεωρηθούν ακλόνητοι βράχοι: το κοινό καλό, τον καθολικό προορισμό των αγαθών, την επικουρικότητα, την αλληλεγγύη και την αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης. Επομένως, οι σταθερές βάσεις υπάρχουν ήδη, και η εγκύκλιος έρχεται να προσθέσει μια επικαιροποίηση, μια εξέλιξη. Η Εκκλησία διαθέτει αρχές που διαμόρφωσε κατά τις μεγάλες κρίσεις, όπως εκείνη της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης, και σήμερα διακρίνει μια νέα κρίση στον ορίζοντα. Γι’ αυτό επαναφέρει ολόκληρη την παράδοσή της, προκειμένου να καινοτομήσει. Να καινοτομήσει, παραμένοντας ταυτόχρονα στηριζόμενη στα θεμέλιά της.
Ο Πάπας υποστηρίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη αφορά όλους. Ωστόσο, σήμερα η ανάπτυξή της βρίσκεται στα χέρια ελαχίστων. Πώς μπορεί να αλλάξει αυτό το παράδειγμα;
Πρόκειται για ένα εξαιρετικά σημαντικό ζήτημα. Πιστεύω ότι ο Πάπας το αντιμετωπίζει με πολύ σαφή τρόπο. Ας θυμηθούμε ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις, ιδιαίτερα μετά την πρώτη βιομηχανική επανάσταση, βρίσκονταν πάντοτε στα χέρια λίγων ανθρώπων. Το πρόβλημα —και αυτό φάνηκε ακριβώς με τη βιομηχανική επανάσταση— είναι πώς θα περάσουν από τα χέρια των λίγων εκλεκτών στην υπηρεσία όλων, προς όφελος όλων. Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης υπάρχει ένα επιπλέον πρόβλημα. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, οι συνέπειές της θα επηρεάσουν τους πάντες. Συνεπώς, το γεγονός ότι βρίσκεται υπό τον έλεγχο μόνο λίγων συνεπάγεται έναν πραγματικό κίνδυνο πολύ μεγαλύτερο από εκείνους που συνδέονταν με την πρώτη βιομηχανική επανάσταση. Τότε οι κίνδυνοι ήταν κυρίως οικονομικής φύσεως. Σήμερα, όμως, τα ζητήματα που τίθενται είναι και ανθρωπολογικής τάξεως.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι θεμελιώδους σημασίας η διαμόρφωση συνειδήσεων. Ο Λέων ΙΔ΄ υπογραμμίζει την ανάγκη για ψηφιακό αλφαβητισμό. Αυτό αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης, που καλείται να διαμορφώσει τις μελλοντικές γενιές…
Ο Άγιος Πατέρας αναφέρεται σε αυτό στο τέταρτο κεφάλαιο, εκεί όπου επιμένει στην ανάγκη «να φροντίσουμε» τις σχέσεις. Κάνει τρεις μεγάλες διακρίσεις: την εργασία, την ελευθερία και την αλήθεια. Το ζήτημα της εκπαίδευσης σχετίζεται κυρίως με την αλήθεια και κατόπιν με την ελευθερία. Πρόκειται για την ανάπτυξη στις νεότερες γενιές —που ήδη ζουν στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να το αντιλαμβάνονται— ενός κριτικού πνεύματος στη χρήση αυτού του νέου εργαλείου. Η εκπαίδευση είναι ένας από τους σημαντικότερους τομείς όπου μπορεί να καλλιεργηθεί αυτή η ικανότητα στις νέες γενιές, οι οποίες έχουν ανάγκη από έναν νου ικανό να διακρίνει τις θετικές και τις αρνητικές συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Λέων ΙΔ΄ παρουσιάζει την εγκύκλιο: Αφοπλισμός της ΤΝ, όχι σε λογικές αποκλεισμού και κυριαρχίας
Ο Πάπας εξηγεί το νόημα και τη γένεση της Magnifica humanitas, της εγκυκλίου για την «προστασία του ανθρώπινου προσώπου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης», ενός εργαλείου που επηρεάζει την ανθρωπότητα.
Στην ομιλία του, με την οποία ολοκλήρωσε την παρουσίαση της εγκυκλίου, ο Λέων ΙΔ΄ εξέφρασε την επιθυμία η Εκκλησία να συμμετάσχει ενεργά στη δημόσια συζήτηση, προσφέροντας τη δική της συμβολή. Ποια θα είναι η φύση αυτής της συμβολής;
Το τρίτο κεφάλαιο της Magnifica humanitas δίνει μία από τις απαντήσεις. Η Εκκλησία δεν ξεκινά καθόλου μιλώντας αρνητικά για την τεχνητή νοημοσύνη. Αντιθέτως, αναδεικνύει όλες τις δυνατότητες που αυτή μπορεί να προσφέρει προς όφελος του ανθρώπου. Από την άλλη πλευρά, όμως, διακρίνει και όλους τους κινδύνους. Εδώ ακριβώς η Καθολική Εκκλησία διαδραματίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο: μπορεί, σε όλα τα επίπεδα —από τα μεγάλα διεθνή φόρα έως την πιο μικρή ενορία, παντού όπου συμμετέχει στην κοινωνική ζωή— να προσφέρει σημεία αναφοράς, ώστε αυτό το εργαλείο, το οποίο από μόνο του είναι θετικό για την ανθρωπότητα, να μη συνεπάγεται κανέναν κίνδυνο. Η λέξη-κλειδί εδώ είναι ο πολιτισμικός αφοπλισμός που προτείνει η Εκκλησία. Θυμόμαστε όλοι ότι ο Πάπας είχε μιλήσει για μια «αφοπλισμένη και αφοπλιστική ειρήνη» ήδη από την αρχή της παποσύνης του, όταν παρουσιάστηκε στον κόσμο. Στη Magnifica humanitas επανέρχεται σε αυτή την αρχή. Αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι δύναμη, και αν αυτή η δύναμη πρέπει να υπηρετεί το καλό της ανθρωπότητας, τότε πρέπει να αφοπλιστεί, με την έννοια ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για επικίνδυνους σκοπούς.
Υπάρχει και ένα ακόμη επαναλαμβανόμενο στοιχείο, σχεδόν σαν κόκκινη κλωστή: «Θέλουμε να οικοδομήσουμε έναν Πύργο της Βαβέλ ή τη Νέα Ιερουσαλήμ;». Πώς μπορεί να ερμηνευθεί η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης υπό το φως αυτής της βιβλικής αναφοράς;
Πιστεύω ότι ο συμβολισμός είναι εξαιρετικά εύστοχος. Το πρόβλημα εδώ είναι το εξής: η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι μια παροδική καινοτομία, μια μόδα που έρχεται και φεύγει, αλλά μια αλλαγή πολιτισμού και κουλτούρας. Ο Πύργος της Βαβέλ είναι ένας τόπος όπου επικρατεί ο ισχυρότερος, όπου επιβάλλεται ο πιο δυνατός. Έτσι τον βλέπει ο Πάπας. Ο ταχύτερος, ο ισχυρότερος, ο πιο αποδοτικός θα κατορθώσει να επιβληθεί και η τεχνητή νοημοσύνη θα του το επιτρέψει. Ήδη σήμερα βλέπουμε ότι υπάρχουν δύο ή τρεις χώρες σαφώς πιο μπροστά από όλες τις άλλες. Το άλλο μοντέλο είναι εντελώς διαφορετικό: δεν αφορά την ικανότητα ορισμένων να επιβάλλονται στους άλλους, αλλά την αναγκαία μέριμνα όλων, κυρίως όσων είναι ισχυρότεροι, να φροντίζουν τους πιο αδύναμους. Είναι η εναλλακτική λύση απέναντι στον πυρετό του χρυσού, όπου όποιος φτάνει πρώτος τα παίρνει όλα. Αυτό σημαίνει ότι όσοι διαθέτουν τεχνολογικό πλεονέκτημα —και που στην πράξη θα πλουτίσουν περισσότερο— έχουν το καθήκον να σκέφτονται εκείνους που κινδυνεύουν να μείνουν πίσω και που δεν μπορούν να αποκλειστούν.
Μπορούμε να πιστεύουμε σε μια μορφή ψηφιακής φιλανθρωπίας;
Ναι, η λέξη «φιλανθρωπία» χρησιμοποιείται πολύ σε αυτό το πλαίσιο, αλλά ο Πάπας πηγαίνει πιο πέρα. Βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας τεράστιας πολιτισμικής μετάβασης και αναδεικνύει τις δύο επιλογές που έχει μπροστά της η ανθρωπότητα: είτε να εξελιχθεί σε ένα σύστημα με κάποια μορφή μιμητικής φιλανθρωπίας, μια υπόθεση που θα ευνοούσε την επικράτηση του ισχυρότερου· είτε να επιλέξει να θεωρήσει την τεχνητή νοημοσύνη ως μια ευκαιρία, εφόσον χρησιμοποιείται για τη διάδοση του καλού, ώστε η ανθρωπότητα να παραμείνει ανθρώπινη. Αυτό ακριβώς προτείνει ο Πάπας. Αφήνει επίσης να εννοηθεί ότι τώρα είναι η στιγμή ή ποτέ. Διότι, αν σήμερα δεν υπάρξει η ικανότητα να πραγματοποιηθεί αυτό το άλμα, τότε η ανθρωπότητα βρίσκεται σε κίνδυνο.
Η Magnifica humanitas δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί αποτέλεσμα μιας σκέψης που ξεκίνησε ήδη εδώ και χρόνια μέσα στους διάφορους θεσμούς της Αγίας Έδρας και κατά τη διάρκεια της θητείας των τριών τελευταίων παποσυνών; Και ταυτόχρονα, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα σχέδιο δράσης για την παποσύνη του Λέοντα ΙΔ΄;
Νομίζω ότι ο Λέων ΙΔ΄ είναι ο πρώτος Πάπας που ξεκινά την παποσύνη του με μια κοινωνική εγκύκλιο. Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν προηγούμενα. Για να κατανοήσουμε αν πρόκειται για αποτέλεσμα ή για αφετηρία, πρέπει να καταλάβουμε το βλέμμα με το οποίο η Καθολική Εκκλησία αντικρίζει τον κόσμο και επιθυμεί να αλληλεπιδρά μαζί του. Σήμερα οι προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς. Ήδη από τον Βενέδικτο ΙΣΤ΄ και στη συνέχεια με τον Πάπα Φραγκίσκο, ο οποίος μίλησε γι’ αυτό στη σύνοδο G7 του Ιουνίου 2024 στην Ιταλία, η Καθολική Εκκλησία υπήρξε μία από τις πρώτες δυνάμεις που συνειδητοποίησαν τη σημασία του φαινομένου. Κατά τη διάρκεια της θητείας των τριών τελευταίων παπών έδωσε μια ολοένα και πιο σαφή απάντηση: αρχικά παρατηρούσε όσα συνέβαιναν και σήμερα έχει περάσει στη δράση. Πιστεύω ότι αυτή η νέα εγκύκλιος αντιπροσωπεύει ένα πιο ώριμο στοιχείο και, θα μπορούσε να πει κανείς, ένα σχέδιο δράσης για τα επόμενα χρόνια.
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
