ΕΝΑ ΕΡΓΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ, ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ
ΠΟΥ ΛΙΓΟΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ: Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΝΤΟΝ ΚΑΜΙΛΟ
Δεν ξέρω πόσες φορές έχω ακούσει, από γιατρούς αλλά και από απλούς ανθρώπους, τη συμβουλή: «Πρέπει να περπατάμε τουλάχιστον τριάντα λεπτά την ημέρα». Προσπαθώ κι εγώ να την ακολουθώ, αλλά με μία προϋπόθεση: να ακούω μουσική ή κάποιο ηχητικό βιβλίο.
Τις τελευταίες ημέρες ξανακούω με μεγάλη χαρά ένα από τα αριστουργήματα του Τζοβανίνο Γκουαρέσκι, το «Ντον Καμίλο και Πεπόνε». Αναρωτήθηκα λοιπόν αν αυτά τα αθάνατα διηγήματα έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Δυστυχώς, η απάντηση δεν ήταν ενθαρρυντική. Ολόκληρη σειρά δεν φαίνεται να έχει εκδοθεί ποτέ στα ελληνικά σε ενιαία μορφή, ενώ οι λίγες μεταφράσεις που κυκλοφόρησαν από τη δεκαετία του 1950 έως τη δεκαετία του 1980 βρίσκονται σήμερα κυρίως σε παλαιοβιβλιοπωλεία ή σε μεταχειρισμένα βιβλία.
Με άλλα λόγια, ένας από τους σημαντικότερους και πιο πολυδιαβασμένους Ιταλούς συγγραφείς του 20ού αιώνα είναι σήμερα σχεδόν άγνωστος στη χώρα μας.
Κι όμως, οι ιστορίες του Ντον Καμίλο και του Πεπόνε γνώρισαν τεράστια διεθνή επιτυχία. Μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες και πούλησαν εκατομμύρια αντίτυπα ήδη από τη δεκαετία του 1950. Η επιτυχία τους οφείλεται στα διαχρονικά θέματα που πραγματεύονται: την πίστη, την πολιτική, τη φιλία, τη συγχώρηση και κυρίως την κοινή ανθρώπινη φύση που ενώνει τους ανθρώπους πέρα από κάθε ιδεολογική διαφορά.
Στη διάδοση των ιστοριών συνέβαλαν αποφασιστικά και οι περίφημες κινηματογραφικές ταινίες. Ο Φερναντέλ έδωσε ένα αξέχαστο πρόσωπο στον Ντον Καμίλο, ενώ ο Τζίνο Τσέρβι ενσάρκωσε με μοναδικό τρόπο τον κομμουνιστή δήμαρχο Πεπόνε. Έτσι οι δύο ήρωες έγιναν γνωστοί σε ολόκληρο τον κόσμο.
Όμως η αξία του έργου του Γκουαρέσκι δεν περιορίζεται στο χιούμορ και στην όμορφη αφήγηση. Τα βιβλία του κρύβουν έναν πραγματικό πνευματικό και θεολογικό πλούτο, που φαίνεται ιδιαίτερα στους διαλόγους ανάμεσα στον Ντον Καμίλο και τον Εσταυρωμένο Χριστό. Δεν πρόκειται απλώς για λογοτεχνικό τέχνασμα, αλλά για στιγμές προσευχής, αυτογνωσίας και διαλόγου με τον Θεό. Γι’ αυτό και πολλοί μελετητές έχουν αφιερώσει βιβλία, πανεπιστημιακές εργασίες και έρευνες στη χριστιανική σκέψη που διαπερνά το έργο του.
Κεντρικός ήρωας είναι ο Ντον Καμίλο, ένας δυναμικός, θαρραλέος και αυθόρμητος εφημέριος, βαθιά αφοσιωμένος στον Χριστό και στους ενορίτες του. Μερικές φορές παρασύρεται από τον θυμό του και κάνει λάθη, όμως η πρόθεσή του είναι πάντοτε να υπηρετεί το καλό.
Ο βασικός του αντίπαλος είναι ο Πεπόνε, ο κομμουνιστής δήμαρχος του χωριού. Είναι αποφασιστικός και δυναμικός, αλλά κρύβει μια γενναιόδωρη καρδιά. Πίσω από τις συνεχείς συγκρούσεις τους υπάρχει αμοιβαίος σεβασμός και κοινή αγάπη για τους ανθρώπους του τόπου τους.
Υπάρχει όμως και ένας τρίτος πρωταγωνιστής: ο Χριστός του Εσταυρωμένου. Στις δύσκολες στιγμές συνομιλεί με τον Ντον Καμίλο και τον οδηγεί πάντοτε στην ουσία του Ευαγγελίου: στην αγάπη αντί για την υπερηφάνεια, στη συγχώρηση αντί για την εκδίκηση και στην ταπεινοφροσύνη αντί για την αλαζονεία.
Το βασικό θέμα του έργου είναι η συνάντηση της πίστης με την πολιτική ιδεολογία. Ο Ντον Καμίλο και ο Πεπόνε φαίνεται να εκπροσωπούν δύο αντίθετους κόσμους, τον χριστιανικό και τον κομμουνιστικό. Ωστόσο ο Γκουαρέσκι δείχνει με εξαιρετική σοφία ότι πάνω από κάθε ιδεολογία βρίσκεται ο άνθρωπος, ο αμοιβαίος σεβασμός και η αναζήτηση του κοινού καλού.
Οι διάλογοι ανάμεσα στον Ντον Καμίλο και τον Εσταυρωμένο γίνονται σχεδόν πάντα μέσα στην εκκλησία, όταν ο ιερέας μένει μόνος. Εκεί ανοίγει την καρδιά του στον Χριστό, μιλώντας για τις αμφιβολίες, τον θυμό, τις απογοητεύσεις και τις ελπίδες του. Και ο Χριστός δεν τον επιπλήττει με αυστηρότητα· με υπομονή τον βοηθά να ξεπεράσει τον εγωισμό του και να επιστρέψει πάντοτε στην καρδιά του Ευαγγελίου.Ένα μικρό δείγμα διαλόγου του Εσταυρωμένου με τον Ντον Καμίλο:
- Η βία και η «δικαιοσύνη» των ανθρώπων
Σε έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς διαλόγους, ο Ντον Καμίλο έχει μόλις «ισιώσει την πλάτη» ενός ανθρώπου που τον προκάλεσε, χρησιμοποιώντας όχι μόνο τις γροθιές του αλλά και ένα κηροπήγιο. Επιστρέφει στην εκκλησία, στέκεται μπροστά στον Εσταυρωμένο και, παρόλο που γνωρίζει πως ξεπέρασε τα όρια, προσπαθεί να δικαιολογήσει τον εαυτό του.
Ντον Καμίλο: «Ιησού μου, αμάρτησα. Τον χτύπησα γερά».
Ο Εσταυρωμένος: «Τον χτύπησες, Ντον Καμίλο; Και ποιον;».
Ντον Καμίλο: «Εκείνους τους παλιανθρώπους, Κύριε. Όμως, δεν ήταν βία από μίσος· ήταν η βία της δικαιοσύνης».
Ο Εσταυρωμένος: «Ντον Καμίλο, τη δικαιοσύνη την απονέμω Εγώ. Σ’ εσένα ανέθεσα κάτι άλλο: να αγαπάς. Πες μου, πονάνε τα χέρια σου;».
Ντον Καμίλο: «Λίγο, Κύριε. Ελπίζω όμως να έβαλα λίγο μυαλό στο κεφάλι τους».
Ο Εσταυρωμένος: «Δεν ξέρω αν ωφελήθηκαν εκείνοι. Εσύ όμως πρέπει να θυμάσαι ότι τα χέρια σου είναι φτιαγμένα για να ευλογούν και όχι για να χτυπούν. Αυτή τη φορά σε συγχωρώ. Πρόσεξε όμως να μη συμβεί ξανά».
Το βαθύτερο μήνυμα
Με το γνώριμο χιούμορ και τη σοφία του, ο Γκουαρέσκι μας θυμίζει ότι πολλές φορές ο άνθρωπος ονομάζει «δικαιοσύνη» αυτό που στην πραγματικότητα γεννιέται από τον θυμό, την υπερηφάνεια ή την επιθυμία για εκδίκηση. Ο Χριστός επαναφέρει τον Ντον Καμίλο –και μαζί του όλους εμάς– στην καρδιά του Ευαγγελίου: ο πιστός δεν καλείται να εκδικηθεί ούτε να αποδώσει μόνος του δικαιοσύνη, αλλά να ευλογεί, να θεραπεύει τις πληγές και να νικά το κακό με το καλό.
- Οι «ψυχές» των πολιτικών αντιπάλων
Σε μια από τις πολλές και έντονες προεκλογικές περιόδους, ο Ντον Καμίλο είναι εξοργισμένος με τον Πεπόνε και τους συντρόφους του. Μέσα στην αγανάκτησή του φτάνει σχεδόν να εύχεται να τους τιμωρήσει ο Θεός.
Ντον Καμίλο: «Ιησού μου, πώς μπορεί κανείς να συγχωρήσει ανθρώπους που πολεμούν την Εκκλησία και την πίστη;».
Ο Εσταυρωμένος: «Ντον Καμίλο, να θυμάσαι ότι η πολιτική χωρίζει τους ανθρώπους, αλλά μπροστά μου κάθε άνθρωπος είναι παιδί του Θεού. Και μην ξεχνάς ότι κάτω από το κόκκινο πουκάμισο του Πεπόνε υπάρχει μια ψυχή που λύτρωσα με το Αίμα Μου, όπως ακριβώς και τη δική σου».
Ντον Καμίλο: «Ναι, Κύριε, αλλά ο Πεπόνε κάνει ομιλίες, μιλά εναντίον της Εκκλησίας και παρασύρει τον κόσμο».
Ο Εσταυρωμένος: «Ο Πεπόνε υψώνει τη φωνή του στην πλατεία γιατί φοβάται το αύριο. Κι εσύ υψώνεις τη φωνή σου από τον άμβωνα γιατί φοβάσαι τον Πεπόνε. Όταν όμως έρχεται εδώ μόνος του, μέσα στη νύχτα, και γονατίζει μπροστά μου, δεν είναι πια ο αρχηγός των κομμουνιστών. Είναι απλώς ένας άνθρωπος που υποφέρει και ζητά φως».
Το βαθύτερο μήνυμα
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο σοφές σκέψεις του Γκουαρέσκι. Ο Χριστός καλεί τον Ντον Καμίλο να κοιτάξει πέρα από τις πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές ταμπέλες και να δει τον άνθρωπο. Πίσω από κάθε ιδεολογία υπάρχει μια ανθρώπινη καρδιά με φόβους, πληγές και ανάγκη για αγάπη. Αυτό είναι ένα βαθιά ευαγγελικό βλέμμα, που παραμένει επίκαιρο και σήμερα.
- Η πίστη στις δοκιμασίες και η αξία της θυσίας
Σε μια περίοδο μεγάλης απογοήτευσης, ο Ντον Καμίλο αισθάνεται μόνος, παρεξηγημένος ακόμη και από τους ενορίτες του, και κουρασμένος από τους συνεχείς αγώνες. Γονατίζει μπροστά στον Εσταυρωμένο και ανοίγει την καρδιά του.
Ντον Καμίλο: «Κύριε, γιατί τόση λάσπη εναντίον μου; Γιατί εκείνοι που κάνουν το κακό φαίνεται να νικούν πάντα, ενώ όποιος προσπαθεί να σε ακολουθήσει συναντά μόνο πίκρες;».
Ο Εσταυρωμένος: «Ντον Καμίλο, αναρωτήθηκες ποτέ γιατί βρίσκομαι καρφωμένος επάνω σ’ αυτόν τον Σταυρό;».
Ντον Καμίλο: «Για να σώσεις την ανθρωπότητα, Κύριε».
Ο Εσταυρωμένος: «Και η ανθρωπότητα Μου ανταπέδωσε αυτή την αγάπη με καρφιά στα χέρια και στα πόδια. Αν ο δούλος ήταν μεγαλύτερος από τον Κύριό του, τότε θα είχες λόγο να παραπονιέσαι. Εσύ όμως είσαι ένας απλός ιερέας της επαρχίας και περιμένεις να σε χειροκροτεί ο κόσμος; Να θυμάσαι: το καλό δεν κάνει θόρυβο. Σπέρνεται πολλές φορές με δάκρυα, αλλά οι καρποί του ωριμάζουν μέσα στη χαρά».
Το βαθύτερο μήνυμα
Ο Γκουαρέσκι μας προσφέρει εδώ ένα διαχρονικό μάθημα. Η καλοσύνη, η τιμιότητα και η πίστη στο καθήκον δεν εξασφαλίζουν πάντοτε επιτυχία ή αναγνώριση. Ο Χριστός καλεί τον Ντον Καμίλο να επιμένει στο καλό όχι για να κερδίσει τον έπαινο των ανθρώπων, αλλά από αγάπη για την αλήθεια και από πίστη στον Θεό.
Οι διάλογοι του Ντον Καμίλο με τον Εσταυρωμένο αποτελούν ένα αληθινό μάθημα αυτογνωσίας. Πιστοί και μη πιστοί μπορούν να αντλήσουν από αυτούς σοφία, ελπίδα και ειρήνη, μαθαίνοντας να σέβονται τον άλλον, να συγχωρούν και να συνεχίζουν να κάνουν το καλό ακόμη και όταν αυτό φαίνεται μάταιο. Ίσως αυτό να είναι το μυστικό της διαχρονικής αξίας του έργου του Γκουαρέσκι.
Αναρωτιέμαι, μήπως τώρα το καλοκαίρι που έχουν χρόνο οι πολιτικοί μας να ψάξουν να βρουν σε κάποιο παλαιοπωλείο κάποια παλαιά έκδοση στα ελληνικά του Δον Καμίλο και Πεπόνε και να τη διαβάσουν. Θα τους κάνει καλό!
___________________________________________
