ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Στην προηγούμενη μελέτη μας, αναφερθήκαμε στη φανέρωση του Θεού ως Πατέρα από τον Ιησού Χριστό. Ελέχθη ότι ο Θεός είναι Πατέρας και η σχέση του μαζί μας δεν μπορεί παρά να εμπνέεται πάντοτε από αυτό το βασικό γεγονός: Ο Θεός φανερώνεται πάντοτε ως πατέρας απέναντί μας και η συμπεριφορά η δική μας δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι παρά αυτή του υιού. Όσον αφορά στους χριστιανούς, καμία περίπτωση δεν προσφέρεται πιο κατάλληλη για να παρουσιαστούμε μπροστά του με υιικά συναισθήματα, όπως συμβαίνει με την προσευχή. Η προσευχή είναι η τροφή της υιικής ύπαρξής μας, είναι αυτή που μας επιτρέπει να έχουμε την εμπειρία ότι είμαστε παιδιά του Θεού, είναι η πράξη με την οποία ο πιστός εκφράζει την πιο αυθεντική ταυτότητα πίστης, την εμπειρία της θεϊκής υιοθεσίας. Στη συνέχεια θα μελετήσουμε πως είναι δυνατό να έχουμε αυτή την εμπειρία, θα σταθούμε στην πιο αυθεντική εμπειρία υιικής προσευχής που υπάρχει στη χριστιανική παράδοση, το Πάτερ ημών την προσευχή που μας δίδαξε ο ίδιος ο Χριστός. Αυτή η μελέτη θα γίνει σε συνέχειες.
Ο Ευαγγελιστής Λουκάς μας διηγείται την περίπτωση κατά την οποία ο Ιησούς δίδαξε το Πάτερ ημών.
«Κάποτε ο Ιησούς προσευχόταν σε κάποιον τόπο. Όταν τελείωσε, ένας από τους μαθητές του είπε: “Κύριε, δίδαξέ μας πώς να προσευχόμαστε, όπως κι ο Ιωάννης ο Βαφτιστής δίδαξε τους μαθητές του”. Κι ο Ιησούς τους είπε: “Όταν προσεύχεστε να λέτε“»… (Λουκάς 11,1).
Το πρώτο πράγμα που εντυπωσιάζει, είναι το γεγονός ότι ο Ιησούς ο υιός ο αγαπητός» (Μάρκος 1,11), ο οποίος βρισκόταν σε συνεχή κοινωνία με τον Πατέρα, περνούσε αρκετές ώρες προσευχόμενος στον Πατέρα. Ακριβώς επειδή είναι «ο Υιός ο αγαπητός αισθάνεται την ανάγκη να εκφράσει τα υιικά του αισθήματα. Είναι ακριβώς αυτό που εντυπωσιάζει τον ανώνυμο μαθητή και ζητά από τον διδάσκαλο, να τους μάθει πώς να προσεύχονται. Οι Εβραίοι γνώριζαν πολλές και διάφορες προσευχές για κάθε περίπτωση. Γιατί λοιπόν παρακαλούν το διδάσκαλο να τους μάθει μια προσευχή; Πρωτ’ απ’ όλα δεν πρόκειται για ακόμη μια προσευχή, αλλά για την προσευχή του Ιησού. Δε ζήτησαν να τους μάθει μια προσευχή, αλλά πώς να προσεύχονται, πώς ν’ απευθύνονται στο Θεό, πώς πρέπει να θεωρούν το Θεό απέναντί τους και τους εαυτούς τους απέναντι στο Θεό. Αυτό που επιθυμούσαν ήταν να τους εισάγει ο Ιησούς σ’ αυτήν την ειδική σχέση, που αυτός ο ίδιος είχε με τον Πατέρα. Ο Ιησούς είχε αποκαλύψει ένα νέο τρόπο αντίληψης και προσέγγισης του Θεού. Η προσευχή που οι μαθητές επιθυμούσαν να τους διδάξει πρέπει να περιέχει ακριβώς αυτό το καινούριο που αποκάλυψε, πρέπει να περιέχει το κεντρικό μήνυμα του ευαγγελίου.
Να γιατί ο Τερτυλλιανός (Γ’ αιώνας) έλεγε, ότι το Πάτερ ημών αποτελεί μια σύνθεση όλου του Ευαγγελίου (breviarum totius evangeli) (De Oratione Domini 1,6, PL 1,1153). Η σημερινή καινό-διαθηκική ερμηνευτική, συμφωνεί ότι «η αγγελία του Ιησού πρέπει να φωτίζει το Πάτερ ημών και το Πάτερ ημών είναι το κλειδί για να καταλάβουμε την αγγελία του Ιησού» (H. Schuermann ). Μπορούμε να πούμε ότι το Πάτερ ημών αποτελεί, υπό μορφή προσευχής, το πιο ριζικό χαρακτηριστικό των μαθητών που ακολουθούν τον Ιησού Μεσσία και έχουν καθημερινά την εμπειρία του Θεού που είναι Πατέρας, σύμφωνα με το κεντρικό μήνυμα της διδασκαλίας του (F. FUSSNER). Τώρα πια, για το χριστιανό, δεν μπορεί να υπάρχει άλλη μορφή προσευχής παρά αυτή του Πάτερ ημών και εννοώντας το πνεύμα που εμπνέει αυτή την προσευχή, το Πάτερ ημών είναι το πρότυπο κάθε προσευχής για το χριστιανό. Μόνο ως παιδιά του Θεού και ως αδέρφια μεταξύ μας μπορούμε να παρουσιαστούμε μπροστά στο Θεό. Να γιατί ο Άγιος Κυπριανός έγραφε: Ο Ιησούς είχε πει «Είναι κοντά ο καιρός, ήρθε κιόλας, που όσοι πραγματικά λατρεύουν, θα λατρέψουν τον Πατέρα με τη δύναμη του Πνεύματος, που αποκαλύπτει την αλήθεια, γιατί έτσι τους θέλει ο Πατέρας αυτούς που τον λατρεύουν», (Ιωάννης 4,23). Και να τώρα που πραγματοποιείται αυτή η υπόσχεση. Ενώπιον του Πατρός, αληθινή είναι η προσευχή, μόνο αυτή που βγαίνει από στόμα του Υιού, με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Έτσι το να προσεύχεται κανείς διαφορετικά δεν αποτελεί απλά άγνοια, αλλά αμάρτημα (De oratione dominica, 2). Το «Πάτερ ημών είναι ένα μικρό πιστεύω γιατί μου λέει ποιος είναι ο Θεός, ποιοι είμαστε εμείς, πώς πρέπει να είναι ο κόσμος, τι πρέπει να κάνω. Σε καμιά άλλη περίπτωση όπως στο «Πάτερ ημών δεν πραγματοποιείται με τόση ακρίβεια ο ισχυρισμός lex orandi, lex credendi, lex vivendi (ο κανόνας προσευχής είναι και ο κανόνας της πίστης κι αυτή με τη σειρά της γίνεται ο εμπνευστής της ζωής). Το Πάτερ ημών μας βοηθά να καταλάβουμε τη ζωή ενώπιον του Θεού. Το να προσεύχεται, λοιπόν, κανείς μ’ αυτή την προσευχή ή με το πνεύμα αυτής της προσευχής σημαίνει να βαλθεί ν’ ακολουθήσει τον Ιησού κι έτσι να μάθει απ’ Αυτόν, τον τρόπο με τον οποίον Αυτός έζησε και το πώς αφιέρωσε την ζωή του στους άλλους, να μάθουμε το γιατί ζούμε, τι νόημα έχει η ύπαρξή μας. Όλα αυτά φυσικά θα γίνουν πιο αντιληπτά στη συνέχεια.
ΠΑΤΕΡ ΗΜΩΝ:
Εάν το Πάτερ ημών είναι η σύνθεση του Ευαγγελίου, αυτές οι δυο πρώτες λέξεις αποτελούν το κλειδί αυτής της προσευχής.
Μελετήσαμε ήδη τη θεολογική σημασία της λέξης “Πατήρ” που πρέπει να τη συσχετίσουμε με την αντίστοιχη αραμαϊκή λέξη “Αββά”. Είδαμε πως αυτή η λέξη προϋποθέτει μια βαθιά τρυφερή οικειότητα. Μπροστά στο Θεό δεν είμαστε πια σκλάβοι, αλλά τέκνα (βλ. Προς Γαλάτας 4,2-7), μια απέραντη εμπιστοσύνη όπως αυτή του μικρού παιδιού. Το γεγονός ότι ο ίδιος ο Ιησούς μας δίδαξε ν’ αποκαλούμε το Θεό “Αββά”, όχι μόνο μας επιτρέπει να πούμε με «παρρησία» Αββά-Πατέρα, αλλά να ομολογήσουμε την πίστη μας στο γεγονός ότι ο Χριστός μας εισήγαγε σε μια εντελώς νέα σχέση με το Θεό, να ομολογήσουμε την πίστη μας σ’ ένα Θεό πηγή αγάπης, που μας περιβάλλει με απεριόριστη τρυφερότητα και επειδή ακριβώς είναι Πατέρας θέλει να μας χορηγήσει μια περιούσια ζωή (βλ. Ιωάννης 10,10).
Όπως είδαμε, το γεγονός ότι ο Θεός είναι Πατέρας δεν είναι νέο ούτε στις άλλες θρησκείες και ούτε στην Παλαιά Διαθήκη. Εδώ όμως, αυτή η λέξη έχει ακόμη μια νέα και εξαιρετικά παρήγορη σημασία: Για τον Ιησού, ο Θεός είναι Πατέρας όχι τόσο σαν θεολογική δικαιολογία του ανθρώπινου πατερναλισμού, αλλά είναι Πατέρας κυρίως για τους “μικρούς” και τους αδύναμους, γι αυτούς που αισθάνονται τους εαυτούς τους σαν τα μικρά αβοήθητα παιδιά. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Ιησούς θέλει ν’ ανυψώσει όλους αυτούς που η τότε και η σημερινή κοινωνία θεωρούσε πρόσωπα χωρίς αξιοπρέπεια, χωρίς ελευθερία: οι αμαρτωλοί, οι άρρωστοι, ο αμαθής λαός, όλοι οι περιφρονημένοι αυτού του κόσμου. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, λέγοντας το Θεό Πατέρα, μπορούν να ξαναβρούν την αξιοπρέπειά τους, την ελευθερία τους. Σ’ αυτούς ο Πατέρας, κατά προτίμηση, αποκαλύπτει όλη τη σημασία της πατρότητάς του. Γι’ αυτούς ο Ιησούς ευχαριστεί τον Πατέρα: «Σ’ ευχαριστώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης (= Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς), γιατί αυτά που έκρυψες από τους σοφούς και τους συνετούς τα φανέρωσες στα νήπια» (Ματθαίος 11, 25). Αυτό είναι το κεντρικό μήνυμα της αγγελίας της βασιλείας, ο Θεός αποδεικνύει την κυριαρχία του σώζοντας τους πιο αδύναμους, τους πιο φτωχούς, δίνει ελπίδα σ’ αυτούς που δεν έχουν καμιά ελπίδα, είναι Πατέρας και γι’ αυτούς που δεν ξέρουν τι έχει να πει αγάπη. Μόνο αν ο καθένας από εμάς ταυτίσει το εαυτό του με αυτούς τους «μικρούς», μπορεί να επικαλεστεί με κάθε αλήθεια το Θεό Πατέρα, και όχι απλά Πατέρα «μου» αλλά Πατέρα «μας».
Ημών. Ο Θεός είναι Πατέρας μας. Το «ημών» θέλει να υπογραμμίσει την εκκλησιολογική διάσταση αυτής της προσευχής: η νέα σχέση με το Θεό προσδιορίζει και τη νέα σχέση μεταξύ μας. Από τη στιγμή που ο Θεός είναι Πατέρας μας, εμείς, δεν είμαστε πια μόνοι, αλλά ανήκουμε σε μια κοινότητα. Με το Θεό του Ιησού καμιά ατομιστική σχέση δεν είναι δυνατή. Το να εισαχθεί κανείς σε μια νέα σχέση με το Θεό εν Χριστώ, σημαίνει να βρεθεί συνδεδεμένος με όλους εκείνους που έχουν πάρει την ίδια πορεία. Να γιατί η αγάπη για το Θεό και η αγάπη για τους αδελφούς αποτελούν, για τον Ιησού, τις δύο όψεις της ίδιας αυτής εντολής (βλ. Ματθαίος 22, 34-40).
Η «Κυριακή προσευχή», έστω κι αν την λέμε μόνοι, είναι πάντοτε προσευχή με τους αδελφούς και για τους αδελφούς. Μ’ αυτήν την έννοια είναι αδύνατο να την πει κανείς έξω από μια κοινότητα. Το να είναι κανείς «τέκνο» αποτελεί ένα δώρο που μοιραζόμαστε με τους άλλους. Όταν λέμε «Πάτερ ημών» όχι μόνο προσευχόμαστε για όλους τους ανθρώπους, αλλά προσευχόμαστε για την ενότητα, την ειρήνη όλων των ανθρώπων όπως έκανε ο Ιησούς στην ιερατική προσευχή του: «Ίνα πάντες εν ώση» (βλ. Ιωάννης, 17,20-23).
Αυτές οι δύο πρώτες λέξεις του «Πάτερ ημών» δίνουν πραγματικά το νόημα σ’ όλη τη ζωή μας και κυρίως στην προσευχή μας: Το να προσεύχεται κανείς τοποθετημένος μέσα στη ζωή, σημαίνει το να κατέχεται από μια βαθιά υπαρξιακή στάση απέναντι στο Θεό και απέναντι στους ανθρώπους. Δεν έχει σημασία το να αναρωτιέται κανείς: Πότε πρέπει να προσευχηθώ, πόση ώρα, με ποιον τρόπο; Δίχως άλλο θα υπάρχουν οι καθιερωμένοι καιροί προσευχής. Αλλά, προσευχή σημαίνει πρωτ’ απ’ όλα η στάση του χριστιανού που αισθάνεται βαθιά την ανάγκη του Θεού Πατέρα, αισθάνεται την ανάγκη του μικρού παιδιού να αγαπήσει και να αγαπηθεί, την ανάγκη αυτού που αισθάνεται τον εαυτό του αμαρτωλό και επιθυμεί να εκφράσει στον ουράνιο Πατέρα αυτά τα βαθιά συναισθήματα του, τότε οι φόρμουλες και οι τύποι προσευχών μπορούν να βοηθήσουν, δεν αποτελούν όμως την προσευχή.
Η σωστή τοποθέτηση μπροστά στους ανθρώπους εξαρτάται από τη σωστή προσευχή. Είναι αδύνατο ένας που αισθάνεται πραγματικά το Θεό Πατέρα και ενώπιόν του θεωρεί τον εαυτό μικρό ανήμπορο παιδί, αμαρτωλό που έχει ανάγκη από συμπόνια και που έγινε αλληλέγγυος μ’ όλα τ’ αδέρφια κυρίως τα πιο ανήμπορα, να μην αλλάξει σιγά σιγά την συμπεριφορά στη σχέση του με τους ανθρώπους. Δεν είναι πραγματική προσευχή αυτή που δεν επηρεάζει τη ζωή. Ένας που λέει: Πάτερ ημών και δεν συμπεριφέρεται με τους άλλους ως πραγματικός αδελφός, σημαίνει, που λέει μόνο λέξεις χωρίς να τις πιστεύει. Δεν μπορούμε να παρουσιαζόμαστε μπροστά στο Θεό και να λέμε ψέματα.
Ο ΕΝ ΤΟΙΣ ΟΥΡΑΝΟΙΣ:
Το «ο εν τοις ουρανοίς» για τους Εβραίους ήταν ένας τρόπος που επιτρέπει ν’ αποφεύγεται το όνομα του Θεού (βλέπε Έξοδος 20,7). Αυτή η έκφραση σημαίνει «Πατέρα μας, εσύ που είσαι Θεός». Μ’ αυτά τα λόγια ο Ιησούς θέλει να υπογραμμίσει το γεγονός ότι ενώ έχουμε την «παρρησία» ν’ αποκαλούμε με τρυφερότητα το Θεό Πατέρα, ωστόσο δεν παύει να είναι Θεός, ο απόλυτα άλλος, ο υπερβατικός, τον οποίον με κανένα τρόπο, ούτε με την προσευχή, δεν μπορούμε να χειραγωγήσουμε ή να εκμεταλλευτούμε. Το γεγονός ότι είναι Πατέρας μας, οφείλεται μόνο και μόνο στην άπειρη αγάπη του. Αυτή η πραγματικότητα συγκινούσε τους Πατέρες της Εκκλησίας και μιλούσαν για τη «συγκατάβαση» και την «φιλανθρωπία» του Θεού και Πατέρα μας.
Αυτά τα λόγια μας βοηθούν να καταλάβουμε και κάτι άλλο. Η πατρότητα του Θεού είναι διαφορετική από αυτή των ανθρώπων. Η ανθρώπινη πατρότητα και μητρότητα συχνά παρουσιάζουν αρνητικά στοιχεία (αδυναμίες, εγωιστικές τάσεις) και δεν είναι λίγες οι σχέσεις παιδιού-γονέα, που είναι τραυματικές. Ο Θεός είναι Πατέρας και Μητέρα με διαφορετικό τρόπο από εκείνο των ανθρώπων. Μπορούμε να καταλάβουμε σωστά τη σημασία των λέξεων «Πάτερ ημών», μόνον έχοντας υπόψη μας τη σχέση που είχε ο Ιησούς με τον Πατέρα και προσλαμβάνουν την πιο αποκαλυπτική τους μορφή στο επεισόδιο στο όρος των Ελαιών: «Πατέρα μου, αν είναι δυνατό, ας περάσει μακριά από μένα αυτό το ποτήρι. Αλλά όχι όπως θέλω εγώ, αλλά όπως θέλεις εσύ», (Ματθαίος 26, 39). Το γεγονός ότι ο Θεός είναι Πατέρας μας και εμείς του έχουμε εμπιστοσύνη δεν λύνει μαγικά όλα τα προβλήματά μας, αλλά μας βοηθά να τ’ αντιμετωπίσουμε, όπως έκανε ο Ιησούς ο εσταυρωμένος και ο αναστημένος. Τα βάσανα και οι δυσκολίες της ζωής κεντρίζουν την ελευθερία μας: «Κύριε, μπροστά σ’ αυτή τη δυσκολία, πώς επιθυμείς να συμπεριφερθώ; Κύριε και Πατέρα μου, μίλησέ μου και το παιδί σου θα σ’ ακούσει».
Θα συνεχίσουμε με την ερμηνεία του «Πάτερ Ημών».
+Ιωάννης Σπιτέρης
Αρχιεπίσκοπος
