Οι λυρικές φωνές της Έλενα Μπόνο και της Μαργκερίτα Γκουιντάτσι, δημιουργών που διέσχισαν τον 20ό αιώνα, τρέφονται από το πασχάλιο μυστήριο και εστιάζουν στη Γεθσημανή
Το μυστήριο της σωτηρίας, που εκπληρώθηκε μέσα από τον θάνατο και την Ανάσταση του Ιησού, γέννησε σε πολλούς ποιητές –ακόμη και σε όσους φαίνονταν μακριά από την πίστη– εμπνευσμένους στίχους. Πολλές και διαφορετικές ευαισθησίες –από τον John Donne και τον Alphonse de Lamartine έως τον Paul Verlaine και, πιο κοντά σε εμάς, την Ada Negri και την Alda Merini– συντονίστηκαν με το Πάθος του Χριστού, κοίταξαν τα βάσανά Του και τον Σταυρό, βρίσκοντας σε αυτά αντανάκλαση του πόνου που γνωρίζει ο κόσμος.
Πιο γνωστοί είναι οι στίχοι που συνδέονται με τη Μεγάλη Παρασκευή ή το Πάσχα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς τους Ιερούς Ύμνους του Alessandro Manzoni ή τη Via Crucis – La Passione του Mario Luzi, που διαβάστηκε από τους Sandro Lombardi και Lucilla Morlacchi στο Κολοσσαίο, στις 2 Απριλίου 1999, κατά τη διάρκεια της ευσεβούς τελετής υπό την προεδρία του Ιωάννη Παύλου Β΄. Όμως και η Μεγάλη Πέμπτη, της οποίας η πιο γνωστή καλλιτεχνική αποτύπωση είναι ίσως ο Μυστικός Δείπνος του Λεονάρντο, ενέπνευσε σημαντικούς ποιητικούς λόγους.
Δύο φωνές του 20ού αιώνα
Ανάμεσα στους λυρικούς ερμηνευτές της ευαγγελικής αφήγησης βρίσκονται και δύο ποιήτριες του 20ού αιώνα. Θυμόμαστε εδώ την «κλασική και χριστιανική Σίβυλλα» Μαργκερίτα Γκουιντάτσι (1921–1992), που επανήλθε πολλές φορές στα θέματα του Πάσχα, και την Έλενα Μπόνο (1921–2014), που επανεκτιμήθηκε πρόσφατα και χάρη στην ανθολογία Chiudere gli occhi e guardare, που εκδόθηκε από τον οίκο Ares για την εκατονταετηρίδα από τη γέννησή της.
Η Γκουιντάτσι καταπιάνεται με τον πυκνό χρόνο του πασχάλιου μυστηρίου ήδη από το 1980, στη συλλογή L’altare di Isenheim, εμπνευσμένη από το έργο του ζωγράφου Matthias Grünewald του 16ου αιώνα. Ανάμεσα στους στίχους της, ιδιαίτερα έντονοι είναι εκείνοι που αφιερώνονται στην predella της Αποκαθήλωσης:
«Τόσο μεγάλο είναι το σιωπηλό βάθος: δεν το σπάζει / ούτε το κλάμα σου, Μαγδαληνή. / Καλύτερα να σκεπάσεις εντελώς το πρόσωπο / όπως η μητέρα, ή να το χαμηλώσεις άψυχα / μέσα στη βουβή συμπόνια, όπως ο μαθητής».
«Στιγμές του Πάθους» της Μαργκερίτα Γκουιντάτσι
Ωστόσο, άλλο ποίημα της ποιήτριας έχει στο κέντρο του τη Μεγάλη Πέμπτη, και βρίσκεται –ίσως απροσδόκητα αλλά εύστοχα– στη συλλογή L’ orologio di Bologna (1981), αφιερωμένη στη μνήμη των θυμάτων της τρομοκρατικής επίθεσης της 2ας Αυγούστου 1980 στην Μπολόνια.
Με τίτλο Momenti della Passione και χωρισμένο σε τρία μέρη, το ποίημα ξεκινά από το ευαγγελικό επεισόδιο της Γεθσημανής, όπου ο Ιησούς, μετά το Δείπνο, πήγε να προσευχηθεί και ζήτησε μάταια από τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη να αγρυπνήσουν. Η Γκουιντάτσι αναπλάθει το επεισόδιο ως εξής: «Μα δεν μπόρεσαν να Τον υπακούσουν, και έπεσαν αμέσως / στον μοναδικό πειρασμό που τότε ήταν δυνατόν: / έναν ύπνο βαθύτατο, σχεδόν λιποθυμία, / σαν πέτρα που βυθίζεται κατακόρυφα στα νερά μιας λίμνης / όπου διαλύονταν και εξαφανίζονταν τα ακατανόητα σημάδια που τους είχαν ταράξει».
Στους επόμενους στίχους θυμίζει τον ιδρώτα αναμεμειγμένο με αίμα και περιγράφει το βλέμμα του Χριστού, που διαπερνά παρελθόν και μέλλον: «Έβλεπε πράγματι το περιεχόμενο του ποτηρίου! / Όχι μόνο όλο το κακό που είχε διαπραχθεί / από το σφάλμα του Αδάμ / έως τον φόνο του Ιωάννη του Βαπτιστή, / αλλά και εκείνο που το μέλλον θα συσσώρευε / έως το τέλος των ημερών… / Τον κοκκίνιζαν / οι σκοτεινοί μας τρύγοι από κάθε πεδίο σφαγής / και από κάθε μυστικό τόπο βασανιστηρίων. / Ένιωσε τη γεύση στρατοπέδων και γκουλάγκ· / ακόμη και η φρίκη που σήμερα θρηνούμε / ήταν μια γουλιά από το ποτήρι Του».
«Ο Ιησούς εισέρχεται στον κήπο» της Έλενα Μπόνο
Περίπου είκοσι χρόνια νωρίτερα, στη συλλογή Alzati Orfeo (1958), η Έλενα Μπόνο, ξεκινώντας επίσης από τη Γεθσημανή, επέλεξε το πρώτο πρόσωπο και φαντάστηκε το αίσθημα του ίδιου του Χριστού.
Η λυρική φωνή ανοίγει με αναφορά στον ευαγγελικό λόγο: «Το πνεύμα είναι πρόθυμο, αλλά η σάρκα ασθενής». Στο ποίημα, όμως, αυτό μετατρέπεται σε προσωπική διαπίστωση:«Η σάρκα είναι κουρασμένη. Οι άνθρωποι δεν θα αγρυπνήσουν μαζί μου».
Από τον τρίτο στίχο, ο Μεσσίας απευθύνεται άμεσα στη φύση:
«Εσείς μεγάλα δέντρα, / που πάντα μιλάτε με τον άνεμο, / νυχτερινά πουλιά», και επεκτείνει τον διάλογο στα στοιχεία, ιδίως στη «νύχτα», που αγκαλιάζει «στα σπλάχνα της / όλα τα πράγματα».
Το ποίημα κλείνει με μια οδυνηρή ικεσία. Αφού οι άνθρωποι, βυθισμένοι στον ύπνο, δεν θα αγρυπνήσουν, η φωνή ζητά από τη δημιουργία: «αγρυπνήστε εσείς μαζί μου, / μη με αφήνετε. / Μη με αφήσετε μόνο με την καρδιά μου».
Μέσα σε αυτή τη λεπτή δόνηση διακρίνεται η ανθρώπινη αγωνία του Χριστού, που προσεύχεται στον Πατέρα: «Απομάκρυνε από μένα αυτό το ποτήρι!». Και όμως προσθέτει: «Όχι όμως ό,τι θέλω εγώ, αλλά ό,τι θέλεις εσύ», ενώ η ανθρωπότητα –τότε όπως και τώρα– συχνά αποκοιμισμένη, Τον εγκαταλείπει, ακόμη δύσπιστη μπροστά στην Ανάσταση που έρχεται.
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος,
Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ.
