Η Ουρουγουάη προετοιμάζεται να υποδεχθεί τον Λέοντα ΙΔ΄ μέσα σε ένα ιδιαίτερο κοινωνικό και θρησκευτικό περιβάλλον, που την καθιστά ξεχωριστή περίπτωση στο πλαίσιο της Λατινικής Αμερικής. Σε μια ήπειρο όπου η Χριστιανική πίστη διατηρεί αξιοσημείωτη κοινωνική και πολιτιστική παρουσία, η χώρα του Ρίο ντε λα Πλάτα παρουσιάζει μια διαφορετική πραγματικότητα: μακρά παράδοση εκκοσμίκευσης, σαφή διαχωρισμό μεταξύ Εκκλησίας και Κράτους και μια Θρησκευτική εμπειρία η οποία συχνά παραμένει στο περιθώριο των θεσμών. Ωστόσο, πέρα από τις στατιστικές και την εικόνα της Ουρουγουάης ως μιας από τις πλέον εκκοσμικευμένες χώρες της περιοχής, υπάρχει μια λιγότερο εμφανής πραγματικότητα: πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν στον Θεό, χωρίς όμως να συμμετέχουν τακτικά στη ζωή μιας Θρησκευτικής Κοινότητας ούτε να αυτοπροσδιορίζονται ως μέλη κάποιας Εκκλησίας.
Η αποστολική επίσκεψη του Λέοντος ΙΔ΄, η τρίτη επίσκεψη Ποντίφικα στη χώρα, μετά τις δύο επισκέψεις του Αγίου Ιωάννη Παύλου Β΄ το 1987 και το 1988, επαναφέρει τα ζητήματα αυτά στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.
Για τον Νέστωρα ντα Κόστα, ειδικό στην Κοινωνιολογία της Θρησκείας και καθηγητή στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Ουρουγουάης, όπου στις 7 Νοεμβρίου προβλέπεται συνάντηση με τον Πάπα, το ταξίδι μπορεί να αποτελέσει σημαντική ευκαιρία για την καλύτερη κατανόηση του ρόλου της πίστεως στην Ουρουγουανή κοινωνία.
«Από την πρώτη κιόλας ανακοίνωση της πιθανότητας αυτής της επίσκεψης, η προσδοκία άρχισε σταδιακά να εξαπλώνεται, κυρίως στους κόλπους της Καθολικής Κοινότητας, αλλά και σε άλλους τομείς του πληθυσμού», εξηγεί στα μέσα ενημέρωσης του Βατικανού. Η επίσημη επιβεβαίωση της επίσκεψης, προσθέτει, προκάλεσε στη συνέχεια σημαντική κινητοποίηση και ένα κλίμα χαράς που υπερβαίνει τα όρια της καθολικής κοινότητας.
Οι ρίζες της εκκοσμίκευσης
Για να κατανοήσουμε την ιδιαιτερότητα της Ουρουγουάης, είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε στον 19ο και τον 20ό αιώνα.
Ο κ. ντα Κόστα επισημαίνει ότι η δημογραφική σύνθεση της χώρας, η οποία διαμορφώθηκε από την άφιξη πολυάριθμων Ευρωπαίων μεταναστών, συνέβαλε στη δημιουργία μιας κοινωνίας διαφορετικής από εκείνες των άλλων χωρών της Λατινικής Αμερικής.
Σε αυτό προστέθηκε ένα πολιτικό και πολιτιστικό σχέδιο, επηρεασμένο από τον ορθολογισμό και τη Γαλλική σκέψη, το οποίο επεδίωξε τον εκσυγχρονισμό των θεσμών και την απομάκρυνση της Θρησκείας από το κέντρο της δημόσιας ζωής.
Η διαδικασία αυτή είχε συγκεκριμένες συνέπειες: τα κοιμητήρια πέρασαν από τη διοίκηση της Εκκλησίας στη διοίκηση του Κράτους· καθιερώθηκε ότι ο πολιτικός γάμος έπρεπε να προηγείται του θρησκευτικού και, το 1918, ο διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους κατοχυρώθηκε συνταγματικά.
Άλλαξε επίσης η ονομασία εορτών και ορισμένων σημαντικών Λειτουργικών περιόδων: η 25η Δεκεμβρίου μετονομάστηκε επισήμως σε Ημέρα της Οικογένειας· η 6η Ιανουαρίου σε Ημέρα των Παιδιών και η Μεγάλη Εβδομάδα σε Εβδομάδα Τουρισμού. Επιπλέον, πολλές τοποθεσίες αντικατέστησαν τις αρχικές θρησκευτικές ονομασίες τους με κοσμικές ονομασίες.
Η επίσκεψη του Πάπα ως σημείο αναφοράς για ολόκληρη την κοινωνία και όχι μόνο για την πνευματική ζωή
Ο κ. ντα Κόστα χαρακτηρίζει αυτή τη διάσταση «βιωμένη θρησκευτικότητα»: τον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ενσωματώνουν τις πεποιθήσεις, την πνευματικότητα και την αναζήτηση του υπερβατικού στην καθημερινή τους ζωή.
Από αυτή την οπτική γωνία, η θρησκευτική πραγματικότητα της χώρας είναι πολύ πιο σύνθετη από εκείνη που παρουσιάζουν οι δείκτες θρησκευτικής ένταξης.
«Η λαϊκή ευσέβεια εκδηλώνεται πέρα από τα όρια εκείνων που επιδιώκουν ή θα επιθυμούσαν να θέσουν οι θρησκευτικοί θεσμοί, διότι αποτελεί μέρος της βιωματικής εμπειρίας των ανθρώπων» παρατηρεί.
Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ερμηνεία της υποδοχής που θα επιφυλαχθεί στον Πάπα, καθώς η επίσκεψή του μπορεί να συγκινήσει και εκείνους που διατηρούν μια περισσότερο προσωπική σχέση με τον Θεό και αναγνωρίζουν, σε κάθε περίπτωση, στον Ποντίφικα ένα πρόσωπο πνευματικής αναφοράς.
Εξάλλου, οι προσδοκίες από τον Λέοντα ΙΔ΄ δεν περιορίζονται στον ρόλο του ως Θρησκευτικού Ηγέτη.
Ο κ. ντα Κόστα υπογραμμίζει, για παράδειγμα, την απήχηση που έχουν στην Ουρουγουάη οι εκκλήσεις του για ειρήνη, καθώς και η μέριμνά του για τους φτωχούς, για το ζήτημα της δικαιοσύνης και για την υποδοχή των συνανθρώπων μας.
Σε έναν κόσμο που κατασπαράσσεται από πολέμους και συγκρούσεις, η δέσμευση του Πάπα υπέρ της ειρήνης μπορεί να βρει απήχηση πέρα από τα όρια των Θρησκευτικών Ομολογιών.
«Δεν πρόκειται για ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τους Καθολικούς», υποστηρίζει ο καθηγητής, ο οποίος διαπιστώνει ότι υπάρχει ένα ευρύ κλίμα ευνοϊκό για την άφιξη του Ποντίφικα.
Η πρόκληση της προσέγγισης των νέων γενεών
Η Καθολική Εκκλησία της Ουρουγουάης καλείται, από την πλευρά της, να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις όσον αφορά τη μετάδοση της πίστεως.
Ο κ. ντα Κόστα εφιστά την προσοχή στις δυσκολίες προσέγγισης των νέων, ιδιαίτερα στις λαϊκές συνοικίες, όπου η παρουσία τους σε ορισμένες Ενοριακές Κοινότητες είναι πράγματι περιορισμένη.
Σύμφωνα με τον ειδικό, το πρόβλημα δεν έγκειται μόνο στην καλύτερη επικοινωνία μιας διδασκαλίας, αλλά και στην κατανόηση μιας γενιάς της οποίας η αναζήτηση νοήματος και υπέρβασης αναπτύσσεται μέσα σε πολιτιστικά περιβάλλοντα διαφορετικά από εκείνα των προηγούμενων γενεών.
Η ύπαρξη πιστών που έχουν απομακρυνθεί από τους Εκκλησιαστικούς Θεσμούς ωθεί την Εκκλησία να αναζητήσει νέους δρόμους συνάντησης και συνοδείας, χωρίς να θεωρεί εκ των προτέρων δεδομένη την ένταξη των ανθρώπων στην Εκκλησιαστική Κοινότητα.
Η επίσκεψη του Πάπα, επισημαίνει, θα μπορούσε επομένως να συμβάλει στην ενίσχυση αυτού του δεσμού, έστω και αν η κατάσταση παραμένει «σύνθετη».
Σε κάθε περίπτωση, παραμένει ισχυρή η δέσμευση των Καθολικών Κοινοτήτων στα κοινωνικά έργα και στη συνεργασία με δημόσιους φορείς, ιδιαίτερα σε δραστηριότητες υποστήριξης των κατοίκων της ενδοχώρας.
Εκείνο που εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις, εξηγεί ο κ. ντα Κόστα, είναι η δημόσια και επίσημη αναγνώριση αυτής της προσφοράς.
Προς μια περισσότερο ανοικτή αντίληψη της λαϊκότητας του Κράτους
Ατενίζοντας το μέλλον, ο κοινωνιολόγος διακρίνει μια πιθανή εξέλιξη στον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η λαϊκότητα του Ουρουγουανικού Κράτους.
Δεν πρόκειται να αμφισβητηθεί ο διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους, αλλά να προχωρήσει η κοινωνία προς μια νοοτροπία που θα επιτρέπει την αναγνώριση της συμβολής των θρησκειών στην κοινωνική ζωή, χωρίς αυτές να μετατρέπονται σε προνομιούχους θεσμούς ούτε, πολύ περισσότερο, να αναλαμβάνουν ρόλο προσηλυτισμού ή επιβολής των πεποιθήσεών τους.
Ο κοινωνιολόγος διακρίνει σημάδια προς αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η πρόληψη των εξαρτήσεων και η συνοδεία των πλέον ευάλωτων ανθρώπων, μια διάσταση που θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική στο πρόγραμμα της επίσκεψης.
Πρόκειται για εμπειρίες οι οποίες, αν και δεν είναι απαλλαγμένες από επικρίσεις, δημιουργούν χώρους συνεργασίας που πριν από μερικές δεκαετίες θα ήταν δυσκολότερο να φανταστεί κανείς.
«Εάν η επίσκεψη του Πάπα Λέοντος συνέβαλλε στην καλύτερη ενσωμάτωση της θρησκευτικής διάστασης μέσα στην κοινωνία και στον μεγαλύτερο πολιτιστικό σεβασμό απέναντί της θα επρόκειτο για ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα» καταλήγει.
ΠΗΓΗ: Vatican news
+Νικόλαος, Αρχιεπίσκοπος, πρώην Νάξου-Τήνου κλπ
